P A Ramchandra

अनंताची आरती Arati Anantachi

2011-07-22T21:34:00.001+05:30

जय श्री अनंता लक्ष्मीकांता आरती ओवाळू ।
भक्तां संकट पडतां धावे अनंत कनवाळू ।। धृ।।

भाद्रपद मासी शुक्ल चतुर्दशी तव व्रत नेमाने ।
दुकूलदोरक करुनि पूजिती अनंत नामानें ।।1।।

नानापरिची पुष्पें द्रव्ये तुजला अर्पीती ।
षोडशपूजा करूनि ब्राह्मण संतर्पण करिती ।।2।।

अपूप वायन दंपतिपूजन त्या दिवशी करिती ।
अनंत संतुष्टोनि देती संतति संपत्ती ।।3।।

रामा धर्मा आचरिता व्रत क्लेशांतुनि सुटला ।
कौंडिण्याने पुजिता तुजला उद्धरिले त्याला ।।4।।

मोरेश्वरसुत वासुदेव हा तिष्ठत सेवेसी ।
संकटकाळी रक्षी अनंता अपुल्या दासासी ।।5।।

शालेय नेतृत्व

2011-05-30T11:38:00.001+05:30

"शिक्षकांच्या, विद्यार्थ्यांच्या आणि पालकांच्या ऊर्जेचा विनियोग समान शैक्षणिक उद्दिष्टांसाठी व्हावा ह्या दृष्टीने सुरू असलेली व्यवस्था म्हणजे शालेय नेतृत्व' अशी विकिपीडियाने शालेय नेतृत्वाची सुंदर व्याख्या केलेली आहे.

"योजकस्तत्र दुर्लभः' ह्या उक्तीप्रमाणे हे सारे घडवून आणणारा समर्थ मुख्याध्यापक लाभणे हे शाळेचे खरे भाग्य असते. हल्ली मुख्याध्यापकाचे पद शिक्षकांना बहुधा निवृत्तीच्या जवळ आल्यावर मिळते आणि काही करून दाखवावे अशी ऊर्मी तोपर्यंत विरून गेलेली असते. त्यातही मुख्याध्यापकाचे पद ग्रहण करणारी व्यक्ती उत्साह टिकवून धरणारी असली तरी शिक्षण खात्याचे निष्क्रिय आणि भ्रष्ट अधिकारी, शाळेचे सत्तालोलुप विश्वस्तमंडळ आणि चंगळवादाच्या अंमलाखाली असलेले शिक्षक - पालक आणि विद्यार्थी मुख्याध्यापकाची सत्त्वपरीक्षा पाहतात. परिणामी ह्या सर्वांना पुरून मुख्याध्यापकाची सर्जनशीलता शिल्लक उरलीच तर ती "मुख्य अध्यापक' म्हणून खर्च न होता "मुख्य प्रशासक' म्हणून तिचा वेच होण्याची शक्यता जास्त असते.

परंतु विक्रमादित्याच्या सिंहासनाचे जसे स्थानमाहात्म्य असावे तसे मुख्याध्यापकाच्या खुर्चीचे आहे आणि अनेक कर्तृत्ववान शिक्षक त्यांना मिळालेल्या नेतृत्वाच्या संधीचं सोनं करतात आणि आदर्श मुख्याध्यापकीचा वस्तुपाठ घालून देतात. त्यातही अनेक लोकप्रिय आणि ख्यातकीर्त मुख्याध्यापकांनी आपले विचार लिहून प्रसिद्धही केलेले असल्याने ते "पूढिलांना' स्फूर्तिप्रद ठरत आहेत. इंग़्रजी आणि मराठीतही अशी अनेक पुस्तके आहेत. विविध जबाबदाऱ्यांच्या ओझ्याखाली दबून जाणे मुख्याध्यापकाने कसे टाळावे आणि आपले काम नेटाने कसे पुधे न्यावे ह्याच्या विविध युक्त्या पॉल ब्लूम ह्यांच्या Surviving and succeeding in senior school management: getting in and getting on ह्या पुस्तकात दिलेल्या आहेत.

श्री. ल. ग. घटे ह्यांचे "मुख्याध्यापकी : एक शास्त्र आणि कला' हे हर्ष प्रकाशनाने प्रकाशित केलेले पुस्तकही असेच स्फूर्तिप्रद आहे. घटेसरांच्या ह्या पुस्तकाला भारतीय शिक्षण मासिकाचे संपादक श्री. मधुकर पेठे सरांची सुंदर प्रस्तावना आहे. "मुख्याध्यापकांसमोरील जटिल प्रश्न', "शाळेला उठाव आहे हे कसे जाणावे?' "शाळेला उठाव कसा आणावा?' "शाळेच्या गुणवत्ता वाढीसाठी करावयाचे प्रयत्न' "भावनिक स्पर्श आणि ओलावा निर्मिती' "पैसा मिळवणे व वापरणे' ही ह्या पुस्तकातील काही प्रकरणांची शीर्षके पाहिली तरी पुस्तकाचा आवाका आणि उपयुक्तता ध्यानात येईल.
मुख्याध्यापकाने आपल्या शाळेसाठी नेमके काय करावे ह्याचा खात्रीचा फॉर्म्यूला देता येणे शक्य नाही. पण अशा तऱ्हेच्या पुस्तकांमुळे अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही उत्तम कार्य करण्याची प्रेरणा मिळू शकेल.

वर्गपाठ किंवा गृहपाठ कसा द्यावा?

2011-05-17T10:27:00.001+05:30

सर्वसामान्य शाळांमधून संमिश्र क्षमतेच्या विद्यार्थ्यांचे वर्ग केलेले असतात. ह्या विभिन्न क्षमतेच्या मुलांना एकाच तासिकेत शिकवण्याची कसरत शिक्षकाला करावी लागते. विशेष वर्ग घेतल्याखेरीज विद्यार्थ्यांना क्षमतानिहाय गटांमध्ये शिकवणे शक्य नसते.

परंतु स्वाध्याय देताना शिक्षकांना असे स्वातंत्र्य घेता येणे शक्य आहे. Assignment Tiering च्या तंत्राचा विचार आणि उपयोग शिक्षकांनी अवश्य करावा.
विद्यार्थ्यांना शिक्षकाने जे शिकवले आहे त्याचे दृढीकरण व्हावे हा वर्गपाठ किंवा गृहपाठ देण्यामागील मुख्य उद्देश असतो. विद्यार्थ्याने हा अभ्यास स्वखुशीने आणि प्रामाणिकपणे केल्यास त्याला हा लाभ अधिक चांगल्या रीतीने मिळतो.

Assignment Tiering करणारे शिक्षक एकाच धड्यावर तीन ते चार प्रकारचे वर्गपाठ/गृहपाठ तयार करतात. प्रत्येक आवृत्तीची काठिण्यपातळी वेगवेगळी असते. विद्यार्थ्याला जी आवृत्ती आवडेल ती घेऊन त्यातील स्वाध्याय सोडविण्याची मुभा दिली जाते.

- स्वाध्याय स्वतः निवडल्याने तो प्रामाणिकपणे पूर्ण करण्याकडे विद्यार्थ्याचा कल असतो.
- विद्यार्थ्याने स्वतःला झेपेल अशी पातळी निवडल्याने जास्त यश त्याच्या पदरी पडते व अशा यशाची त्याला चटक लागते.
- हुशार विद्यार्थी जास्त कठीण पातळीचा स्वाध्याय निवडणे प्रतिष्ठेचे मानतात आणि त्यांच्या क्षमतांना आव्हान मिळाल्याने अभ्यासातील त्यांचे स्वारस्य वाढते.

अर्थातच ह्यासाठी शिक्षकाला थोडी जास्त तयारी करावी लागते.

- ह्या उपक्रमासाठी शालेय पातळीवर सर्वसंमत धोरण असणे फायदेशीर असते. शिक्षक प्रतिनिधींच्या मार्फत शाळा संचालन समितीची मान्यता घेता येते. विशेषतः मुद्रणासाठी जो थोडाफार जास्तीचा खर्च येतो त्यासाठी पूर्वसंमती घ्यावी.
- उपक्रमाच्या उद्दिष्टांबाबत पालकांना विश्वासात घेणे इष्ट असते.
- एकाच पाठावर विविध काठिण्यपातळी असलेले उपयुक्त स्वाध्याय कसे तयार करावेत ह्याचे तंत्र शिकून त्याचा सराव शिक्षकांना करावा लागतो.
- कमीत कमी वेळात स्वाध्यायाच्या जास्तीत जास्त आवृत्त्या आणि प्रती तयार करण्याचे काम हातावेगळे कसे करावे हे सरावाने जमू लागते.
- विविध आवृत्त्यांच्या पुरेशा प्रती तयार ठेवाव्या लागतात आणि कोणता विद्यार्थी कशा प्रकारचे स्वाध्याय निवडतो आहे ह्याकडे बारकाईने लक्ष ठेवावे.
- ज्या विद्यार्थ्यांना अभ्यासाची गोडी लागलेली आहे अशांकडे वैयक्तिक लक्ष पुरवून त्यांना अधिकाधिक आव्हानात्मक स्वाध्याय सोडविण्यास उद्युक्त करावे.

ये दुख सहा ना जाए ...

2010-12-21T16:56:00.001+05:30

तरुण गायकांचं गाणं जोरकस असतं, ताजंतवानं असतं आणि जेव्हा ते सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवासारख्या प्रतिष्ठेच्या स्वरमंचावर गातात तेव्हा अर्थातच तयारीचंही असतं. पण त्यात मध्यमवयीन गायकाच्या गाण्यात आढळणारं "दर्द' जाणवत नाही. की ही केवळ आपली एक समजूत आहे?

भाबडेपणा कमी असलेले आणि लोकप्रिय मतप्रवाहात सहजासहजी वाहून जाण्यास तयार नसलेले अनेक लोक अशा गोष्टी मान्य करीत नाहीत. तासंतास घोटल्याने गाण्यात दर्द उतरेल ही समजूतही अनेक विचारवंतांना मान्य नाही. गुरुची लहर म्हणून शिष्याने अघोरी रियाझ करण्याला अर्थ नाही, त्यामुळे फायद्यापेक्षा तोटाच अधिक होतो असे ते मानतात.

हुकमी कारुण्य किंवा दर्द गाण्यात आणण्याचा काही फॉर्म्युला आहे का? (किंबहुना फॉर्म्युलाच आहे आणि ज्याला तो चांगला जमला तो आपल्याला दर्दी वाटतो, असे आहे का? ). स्वभावोक्ति करणारे गाण्याचे नेमके शब्द, आवाजाचा विशिष्ट लगाव, कातरता दर्शविणारा कंप, आणि एखाद्या संस्कृतीच्या परंपरेत अशा दर्दी भावनांशी जोडले गेलेले विशिष्ट स्वर किंवा तशा मानल्या गेलेल्या विशिष्ट स्वरावली यांचे रसायन जुळून आले की इच्छित परिणाम साधला जातो असे हे मत आहे. पण हे रसायन जमवून आणण्याची हातोटी साध्य करणे ह्यालाच तर तपश्चर्या म्हणत नसावेत ना?

अलिकडेच ऍटलांटिक मंथलीमध्ये '3rd minor' ची महती सांगणारा ह्याच विषयावरचा लेख वाचनात आला होता. सायंटिफिक अमेरिकनमधील एका अहवालाचाही त्यात हवाला देण्यात आलेला आहे. लोकसत्तेमध्येही (२८ सप्टेंबर २०१०) अरुण पुराणिक ह्यांनी ‘स्वरसम्राज्ञीच्या श्रेष्ठत्वाचा मागोवा’ ह्या लता मंगेशकर ह्यांच्यावरील गौरवपर लेखात कोमल गांधाराचा उल्लेख केलेला आहे. अर्थातच हे स्वर नेहमीच करुण रसाशी निगडित असतात असे नाही. प्रतिभाशाली संगीतकार त्यांचा वापर इतर इतर रसांच्या परिपोषासाठीही करतात.

काही गाणी, काही बंदिशी त्यातल्या काव्याचा परिपोष सुयोग्य संगीतामुळे झाल्यामुळे असेल, पण पछाडत राहतात. भीमसेनजींनी उस्ताद रशीदखान ह्यांना केलेल्या फर्माईशीवरून त्यांनी सादर केलेली "याद पिया की सताए', पं. राजन साजन मिश्रा ह्यांनी प्रेक्षकांमध्ये बसलेल्या उस्ताद अल्लारखां ह्यांना अर्पण केलेली रूपक तालातली "ख्वाजा मुइनुद्दिन पीर अजमेरवाले', ह्या बंदिशी कदाचित त्यांच्या प्रासंगिक संदर्भामुळे असेल पण नेहमी आठवत राहतात. "याद पिया की सताए' तर कित्येकांनी चांगली गायलेली आहे. अलिकडे कौशिकीने गायलेली आहे, वडाली बंधूंनीही गायलेली आहे. पण...

पछाडणाऱ्या गाण्यांविषयी "माझिया मना' ह्या ब्लॉगवर सौ. अपर्णा संखे ह्यांनी एक चांगली मालिका लिहिलेली आहे ती अवश्य वाचावी. चंद्रशेखर महामुनी ह्यांनीही आर्त गाण्यांवर सुंदर लेख लिहिलेला आहे. बेगम अख्तर ह्यांच्याविषयी लिहिताना धनंजय ह्यांनी "दंश' नावाची बोरकरांची कविता उद्‌धृत केलेली आहे. 'Thy tooth is not so keen..' असे झोंबऱ्या वाऱ्याला शेक्सपिअर सांगतो त्याची आठवण झाली.

कदाचित काही एक वयानंतर गायकाला माणसाच्या कृतघ्नपणाचा अनुभव आला की मगच असा "दंश' तुलनेने सुसह्य होत असावा आणि गाण्यात तो दर्दीला आविष्कार होत असावा. बेगम अख्तर ह्यांनी गायलेली ही गझल माझ्या मित्राने तो मृत्यूशय्येवर असताना मला ऐकवली होती आणि ती विसरणे खरोखरच अशक्य आहे.

मुलांनी काढलेली चित्रे - शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 16

2010-09-01T14:53:00.001+05:30

मुलांनी हुबेहूब चित्रे काढण्यास शिकावे म्हणून हल्ली लहानपणीच त्यांना खास शिकवण्या लावल्या जातात. हे योग्य आहे का? की मुलांना त्यांच्या मनाप्रमाणे निरर्थक चित्रे काढू द्यावीत?

पालकांनी (आणि शिक्षकांनीही) हे समजून घ्यायला हवे की चित्रकला म्हणजे शारीरिक कसरत किंवा कौशल्य (कारागिरी) नव्हे. आत्मप्रकटीकरणाची ती एक पद्धत असून तिचे स्वतःचे असे तर्कशास्त्र आहे. संशोधकांनी मुलांच्या चित्रांमधून अर्थ शोधण्याचे प्रयत्न अनेक अंगांनी केलेले आहेत. पण शिक्षकांनी किंवा पालकांनी मुलांच्या चित्रातून अर्थ शोधणे किंवा त्यांना निरर्थक म्हणणे अन्यायकारक आहे कारण वयाच्या सातव्या ते आठव्या वर्षापर्यंत मुलाने वस्तुनिष्ठ वास्तवाचे चित्रण केलेले असले तरी ते कमालीचे व्यक्तिसापेक्ष असते. कारण मूल वास्तववादी बनू पहात असले तरी त्याची व्यक्तिसापेक्षता (अहंभाव) त्याच्या आड येत असतो. मुलांच्या चित्रातले जग वास्तवातले जग नसून त्यांच्या कल्पनेत त्यांनी वास्तवाची जशी कल्पना केलेली असते तसे ते असते. ही सृष्टिकर्त्याची भूमिका आहे. म्हणून मुलांच्या चित्रांना बौद्धिक पातळीवरील वास्तववादी चित्रे (दृश्य पातळीवरील नव्हे) असे म्हणतात. (उदाहरणार्थ, कप अपारदर्शक असला तरी त्यात भरलेले दूध मुले चित्रात दाखवतात.) म्हणूनच पिआजे आणि इन्हेल्डर "लहान मुले अत्यंत वास्तववादी असतात' असे प्रतिपादन करतात.

डोळ्यांसमोरचा देखावा बदलत असला तरी मुले एकाच प्रकारचा देखावा (सूर्य, डोंगर वगैरे) काढतात. याची दोन कारणे असू शकतात. पहिले म्हणजे असा आदर्श देखावा (चित्र नव्हे) असावा हा आग्रह त्यातून व्यक्त होतो. आणि दुसरे म्हणजे संभवतः मूल दबावाखाली असल्याने तपशील हरवलेले साचेबंद चित्र ते काढीत रहाते.

वरील विवेचनावरून हे स्पष्ट होईल की लहानपणी चित्रकलेची "शिकवणी' लावणे अनावश्यक तर आहेच शिवाय मुलाची मुस्कटदाबी करण्यासारखे अन्यायकारकही आहे. मुलांना आत्मप्रकटीकरणाचा एक मार्ग म्हणून हवी तशी चित्रे काढू देणे इष्ट होय.

लहान मुलांच्या रेखाटण्यांमागील प्रक्रिया कशी असते? चित्रकाराची कौशल्ये त्यांच्यामध्ये विकसित होण्यासाठी प्रयत्न करावेत का?

बौद्धिक पातळीवर चित्रकारासाठी आवश्यक असलेली कौशल्ये मुलांमध्ये असतातच. उदाहरणार्थ, डोळ्यांच्या, शरीराकृतींच्या अक्षरेषा कलत्या केल्या तरी मुलांच्या ते ध्यानात येते (वय वर्षे 3) असे गुडनाव आणि फ्राईडमन (Learning to Think) ह्यांनी दाखवून दिलेले आहे. मुलांची चित्रकला कशी विकसित होते ह्याचे सोदाहरण विवेचन करणारा एक उत्तम लेख येथे आहे.

मुले दृश्याबाबत फारच संवेदनशील असतात. त्यांची अवास्तव वाटणारी चित्रे सूक्ष्मपणे पाहिल्यास त्यात लपलेली संगती दिसू शकते. काय काढायचे हे त्यांना माहीत असते पण कसे काढायचे हे त्यांना माहीत नसते. ह्या दोहोतील दरी सांधण्याच्या दृष्टीने त्यांचे चित्रकलेचे नियम तयार होतात. म्हणूनच शारीरिक क्षमता/कौशल्ये वयपरत्वे विकसित होईपर्यंत त्यांच्यावर प्रशिक्षणाचे ओझे लादू नये अन्यथा आपल्या बौद्धिक पातळीवरील क्षमतांविषयी मुले साशंक होतील.

पिआजे ह्यांनी मुलांच्या चित्रातील नियमनाचे कारकत्व "मानसिक प्रतिमा' ह्या संकल्पनेला दिलेले आहे. मानसिक प्रतिमा अनुकरणावर आधारलेली असते. अनुकरण कसे करावे हे मुले शिकतात. अनुकरण स्मृतीच्या बॅंकेत रहाते. ह्या स्मृतीचे पुन्हा अनुकरण म्हणजे मानसिक प्रतिमेचे रेखाटन. वयाच्या दुसऱ्या वर्षापर्यंत ही स्थिती असते. दुसऱ्या वर्षापर्यंत हे अनुकरण प्रतिनिधित्वाची पातळी गाठते. ह्यामुळे चित्र काढणाऱ्या मुलाकडे मनातील आंतरिक प्रतिमा तयार असते. म्हणूनच बाहेरील प्रतिकृतीचा त्यांच्या चित्रावर खूपच कमी परिणाम असतो. यामुळेच प्रतिकृतीशिवाय चित्र काढणे मुलांना अशक्य वाटत नाही.

मुलांना इतरांनी काढलेली चित्रे रंगविण्यास द्यावीत का?

मुलांना इतरांनी काढलेली चित्रे रंगविण्यास देणे चुकीचे आहे असे अनेक चित्रकारांचे आणि मनोवैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे. "कलरिंग बुक्स' ही अंतिमतः घातक असून इतरांनी काढलेली चित्रे मुलांना रंगवायला देणे हे प्लॅस्टिकचे बोंडले चोखायला देण्यासारखे आहे असे त्यांना वाटते. मुलांना कुठेेतरी गुंतवून ठेवायचे म्हणून चित्रे रंगविण्यास देऊ नये असा ह्या म्हणण्यामागील आशय आहे.
असे असले तरी चित्र रंगविण्यासाठी मुलांनी केलेली रंगांची निवड भावनिकदृष्ट्या लक्षणीय असते आणि अशी रंगांची निवड हा मनोवैज्ञानिकांच्या जिव्हाळ्याचा विषय आहे.

अमूर्त कल्पना आणि प्रश्न समजून घेण्याची क्षमता - शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 15

2010-07-04T10:01:00.001+05:30

शालेय वय होण्याआधी लहान मुलांना प्रश्न विचारणे योग्य आहे का?

अध्ययनप्रक्रियेत आत्मकेंद्री स्वभावावर मात करून सामाजिक सुसंवाद साधणे का आवश्यक आहे हे आपण पाहिले आहे. लहान मुलांच्या आत्मकेंद्री स्वभावामुळे ज्ञानग्रहणात अडथळे येतात हे पिआजे ह्यांचे म्हणणेही आपण ह्या अगोदर पाहिले आहे. ह्या म्हणण्यास वायगोत्स्की ह्यांनी आक्षेप घेतला. त्यांच्या मते अमूर्त संकल्पना तयार करण्याची अगर जाणून घेण्याची क्षमता लहान मुलांमध्ये असते. मोठी माणसे परकीय भाषा शिकताना होणाऱ्या प्रक्रियेशी ही प्रक्रिया मिळतीजुळती आहे. यामुळे प्रथमतः निरर्थक आणि पोकळ वाटणाऱ्या गोष्टी मुलांकडून करवून घेतल्या तरी शालेय जीवनाच्या संदर्भात त्यांना अर्थ प्राप्त होतो.

वाचन आणि अध्यापन यातून अशा प्रथमतः निरर्थक वाटणाऱ्या संकल्पनांना अर्थ प्राप्त होतो. यातूनच बालोद्यानाच्या शाळेची कल्पना अस्तित्वात आली व विकसित झाली. सारांश; लहान मुलांना संकल्पनातील अमूर्तता अडचणीची वाटत नाही. पुढे पिआजे यांनी ह्या म्हणण्याला मान्यता दिली. वायगोत्स्की यांच्या मतानुसार, शालेय वयाआधी शास्त्रीय ज्ञानाशी संबंधित अमूर्त कल्पना मुलांना समजत नसल्या तरी व्यावहारिक जीवनातील तात्कालिक समस्या सोडविण्यासाठी आवश्यक असलेल्या प्रातिभ संकल्पनांचे मुलांना वैचारिक पातळीवर आकलन होते. (किंबहुना अमूर्त कल्पना समजून घेण्यासाठी मोठ्या वयातही त्याचे संभाव्य व्यावहारिक उपयोजन हा हेतू प्रभावी असल्याखेरीज त्या समजणे कठीण होते व त्यासाठी तयार केलेली मूर्त प्रारूपेही निरुपयोगी ठरतात. डोनाल्डसन यांनीही लहान मुलांच्या बाबतीत ह्या मुद्याचे आग्रही प्रतिपादन केलेले आहे.)

लहान मुलांना प्रश्न विचारताना कोणत्या गोष्टींचे भान ठेवायला हवे?

मार्गारेट डोनाल्डसन ह्यांनी मानव हा प्राणी असल्याचे विचारात घेणे महत्त्वाचे असल्याचे प्रतिपादन केले. व ह्या प्राण्याच्या दृष्टीने निरर्थक असलेले प्रश्न मुलांना विचारू नयेत असे मत मांडले आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार मुलांना आपण जे उपक्रम करण्यास देतो त्यांची निवड करताना ह्याचे भान असायला हवे. कृती करण्यापूर्वी मुलाच्या मनात असलेले विचार आणि कृती करताना असलेले विचार ह्यामध्ये नैसर्गिक एकसंधपणा असायला हवा. प्रश्न विचारणाऱ्या व्यक्तीच्या, प्रश्नाशी संबंध नसलेल्या कृतीवरही मूल लक्ष केंद्रित करते. (उदाहरणार्थ, बाईंनी हात हलवल्यास, डोके खाजवल्यास ह्या कृतींचा संबंध मूल प्रश्नाशी जोडण्याचा प्रयत्न करते). शिक्षकाच्या बोलण्यातील हेतू, भाष्य, सूर, पसंती/नापसंती इत्यादी भाव जाणून घेण्यासाठी मूल भाषाबाह्य संदर्भांचा आधार घेण्याची धडपड करते. म्हणूनच मुलांना विचारण्याचे प्रश्न काळजीपूर्वक तयार करावे लागतात आणि विचारतानाही काळजी घ्यावी लागते.

पिआजे यांनीही ह्या मुद्यावर विचार केलेला आहे. "कुतूहल हा (बाल) मनाच्या गरजांचा दृश्य परिणाम आहे' असे त्यांनी म्हटले आहे. "कोठे' हा प्रश्न मुलांना सर्वात सोपा वाटतो. "काय' हा नंतर समजतो. "का' हा प्रश्न समजण्यास कठीण जातो. "कसे' हा प्रश्न तर फारच कठीण आहे असे त्यांचे निरीक्षण आहे. ज्या प्रश्नात एखाद्या साध्याच्या दिशेने काही हालचाल अभिप्रेत आहे असे प्रश्न निवडावेत असे ते म्हणतात. प्रश्न, "प्रेरणा आणि उद्देश' ह्यांनी परिपूर्ण हवा.

सर्व वस्तूंना जीव असून त्यांना हेतू, भावना वगैरे असतात अशी मुलांची धारणा असते. त्यामुळे जैविक दृष्टीने प्रश्नातील घटनेची सत्यता पडताळण्याचा मूल प्रयत्न करते. "योगायोग' ही संकल्पना लहान मुलांना समजू शकत नाही. (खरंतर मोठ्या माणसांपैकीसुद्धा फारच थोड्या लोकांना योगायोग म्हणजे काय हे समजते.)

वस्तूच्या नित्यत्वासारख्या सोप्या वाटणार्या कल्पना आणि युद्धासारख्या सामाजिक संदर्भ असलेल्या अमूर्त कल्पना समजून घेण्यासाठी योग्य वय होणे आवश्यक असते असे पिआजे ह्यांनी आपल्या बोधन विकासाच्या टप्प्यांचा सिद्धान्त मांडताना म्हटले आहे.

बालमानसशास्त्र आणि अध्ययनप्रक्रिया - शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 14

2010-07-01T20:42:00.001+05:30

लहान मुले शिकतात म्हणजे काय होते? बालमानसशास्त्रातील आधारभूत संकल्पना आणि लहान मुलांच्या शिकण्याचा काय संबंध आहे?
शिकणे म्हणजे तर्कशुद्ध विचार करण्याची क्षमता येणे. विचारांची किंवा क्रियांची मालिका कशी असावी हे एखादे मूल (किंवा व्यक्ती) तर्कशुद्ध विचारातून ठरवू शकते. असा विचार करण्याची क्षमता सामाजिक सुसंवादातून साध्य होते. मुले एकमेकांशी किती बोलतात, एकमेकांमध्ये किती मिसळतात किंवा बाई त्यांच्याशी किती बोलतात ह्यावर पूर्वप्राथमिक वर्गात हा सुसंवाद अवलंबून असतो. ज्या मुलांना इतर मुलांशी (किंवा माणसांशी) बोलण्याची, त्यांच्यात मिसळण्याची संधी मिळत नाही त्या मुलांमध्ये तर्कशुद्ध विचार करण्याची क्षमता लवकर विकसित होत नाही.

असे का घडते?
अनुभवातील वास्तवाची सापेक्षता आणि वैयक्तिक दृष्टिकोन ह्यांची तुलना करून त्यातील अन्योन्य संबंध मूल सामाजिक सुसंवादातून ताडून पहात असते व तेच त्याचे शिक्षण असते. सापेक्षतेसाठी त्याला अन्य व्यक्तीच्या त्याच अनुभवावरील प्रतिक्रियेची गरज भासते. स्वतःची प्रतिक्रिया दुसऱ्याच्या प्रतिक्रियेशी ताडून पहाण्यासाठी हा “दुसरा कोणीतरी” हजर असावा लागतो.

शिकण्यासाठी सामाजिक सुसंवाद अनिवार्य आहे का?
कोणत्याही क्षेत्रात जाणून घेण्याची (ज्ञानग्रहणाची) प्रक्रिया ही सुसंवादाची प्रक्रिया असते. ह्या सुसंवादात, शिकणाऱ्याच्या अहंभावाचा लोप होतो. किंबहुना आपल्या अहंभावाचा लोप होऊन त्याला एखाद्या वस्तुनिष्ठ संदर्भाचे तादात्म्य लाभते तेव्हाच आपण काही शिकू शकतो. (एखादे कठीण गणित/उदाहरण आपल्याला समजल्यावर देहभान हारपण्याचा क्षण कसा येत असेे ते आठवून पहा. आपण जेव्हा काही समजून घेत असतो तेव्हा हीच प्रक्रिया कमी-अधिक उत्कटतेने घडत असते. ती अनायासे घडत असल्याने प्रत्येकवेळी ती आपणास जाणवत नाही इतकेच.)

पूर्वप्राथमिक शिक्षणाच्या गुणवत्तेचा ह्या संकल्पनेशी कसा संबंध आहे?

आपल्या (किंवा मुलाच्या) मनाने तर्काच्या आधारे विविध संबंधांचे (उदाहरणार्थ, दृश्य-द्रष्टा संबंध) केलेले अनुमान हे ह्या सुसंवादाचे (साध्याचे) एक साधन असते आणि तो त्याचा परिणामही असतो. जन्मल्यापासून ह्या साधनेला सुरुवात होते. बाई वर्गात मुलांशी गप्पा मारत असतात त्यावेळी त्यांना ह्या साधकाच्या (मुलाच्या) सिद्धतेचा अंदाज आणि पडताळा घेता येतो.

वरीलप्रमाणे सुसंवादाची अधिकाधिक संधी देणाऱ्या पूर्वप्राथमिक शिक्षणाची गुणवत्ता अर्थातच जास्त असते. ह्या सुसंवादाला पोषक असे पर्यावरण निसर्ग, व्यक्ती आणि वस्तू ह्यांच्या साहाय्याने उपलब्ध करून देण्यावर पूर्वप्राथमिक शिक्षणाचा भर असायला हवा.

वैयक्तिक बाबी आणि सामाजिक बाबी ह्यांच्यामधील फरक न कळल्याने सुसंवाद साधण्यात अडथळे येतात (मोठ्या माणसांच्या बाबतीतही हे खरे आहे). हे अडथळे फार वाढले की सामाजिक स्तरावरील ह्याचे प्रकटीकरण भांडणांमधून दिसते तर वैयक्तिक स्तरावर अडथळ्यांचे अस्तित्व उघड जाणवले नाही तरी ज्ञानग्रहणातील असमर्थतेतून ते व्यक्त होतात.

बालमानसशास्त्रातील काही आधारभूत संकल्पना - शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 13

2010-06-30T20:10:00.001+05:30

पूर्वप्राथमिक व प्राथमिक विभागातील शिक्षणाची गुणवत्ता कशी वाढेल?

हा खूप व्यापक प्रश्न आहे. केवळ कायदे करून हे घडणार नाही. कायद्याच्या निमित्ताने प्रश्नाकडे लक्ष वेधले जाते हे खरे आहे पण तितके पुरेसे नाही. प्रत्यक्ष काम शैक्षणिक संस्थांनाच करावे लागणार आहे. शैक्षणिक गुणवत्तेसाठी बालक, पालक आणि शिक्षक अशा तिन्ही घटकांचा विचार अभिप्रेत आहे. यापैकी बालक केंद्रस्थानी असून इतर दोन घटकांमध्ये बालकाचा विकास घडविण्यासाठी समन्वय असणे आवश्यक आहे. यासाठी विशेषतः प्राथमिक व पूर्वप्राथमिक वयोगटांच्या विकासात बालमानसशास्त्र महत्त्वाचे ठरते.

पूर्वप्राथमिक शिक्षकाकडे बालमानसशास्त्राचे ज्ञान असणे अनिवार्य आहे का?

होय. सामान्यतः पूर्वप्राथमिक वर्ग संचालित करणाऱ्या शिक्षिकेला असे ज्ञान असतेच. फक्त ते औपचारिक स्वरूपात असेलच असे नाही. आई ही आपली पहिली गुरु आहे. तिला आपल्या बाळाचे मन अंतःप्रेरणेने समजते. म्हणूनच अंगणवाडी किंवा बालवाडीमध्ये बहुतेक शिक्षिकाच आहेत, पुरुष शिक्षक अभावानेच आढळेल. स्त्रीला निसर्गतःच बालमनाची अधिक जाणीव असलेली दिसते. असे असले तरी सैद्धान्तिक स्वरूपाचे औपचारिक ज्ञान बालोद्यान किंवा पूर्वप्राथमिक आणि प्राथमिक शिक्षिकांना असले तर त्याचा फायदाच होईल. विशेषतः मुले नेमके काय करण्यास सक्षम असतात किंवा नसतात ह्याच्या सर्वसामान्य मर्यादा त्यांना माहीत असल्यास फायदा होतो.

अनेक बालमानसशास्त्रज्ञांनी मुलांच्या विकासाचे वेगवेगळे टप्पे सांगितले आहेत. ह्या साऱ्यामागे बालमानसशास्त्राची काही आधारभूत तत्त्वे आहेत. मुलांचा स्वभाव आत्मकेंद्री असतो हे असेच एक तत्त्व आहे.

बालमनाच्या आत्मकेंद्री स्वभावाची संकल्पना काय आहे ?

बालमानसशास्त्राची पायाभरणी करणाऱ्या ज्यां पिआजे ह्या स्विस शास्त्रज्ञाने असे दाखवून दिलेले आहे की लहान मुलांना सांकल्पनिक विकेंद्रीकरण करता येत नाही. उदाहरणार्थ, दृश्य आणि ते पाहणारा द्रष्टा ह्या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत हे त्यांना समजू शकत नाही. आधुनिक मानसशास्त्राला पिआजे ह्यांचे मत संपूर्णपणे अमान्य नसले तरी मुलांची क्षमता इतकी कमी नसते असे त्यांना वाटते. मुलांची समज चांगली असते पण आपल्या ज्ञानाचा वापर करण्याचे कौशल्य त्यांनी आत्मसात केलेले नसते. आपल्याला एखादी गोष्ट समजलेली आहे असे लहान मूल दाखवून देऊ शकत नाही. परंतु पिआजे ह्यांच्या मतानुसार लहान मुलाला त्याच्या दृष्टिकोनाव्यतिरिक्त दुसरा एखादा दृष्टिकोन (उदाहरणार्थ, मोठ्या माणसाचा) असू शकतो याची कल्पनाच करता येत नाही. लहान मुलाच्या ह्या असमर्थतेबाबत दुमत नाही.

पिआजे ह्यांची संशोधन पद्धती काय होती?

पिआजे ह्यांची संशोधन पद्धती काहीशा अलिप्तपणे घेतलेल्या मुलाखतीची होती. एखादा शाब्दिक अगर व्यावहारिक विषय ह्या निर्हेतुक आविर्भावात घेतलेल्या मुलाखतीच्या केंद्रस्थानी असे. पिआजे ह्यांच्या सिद्धान्तानुसार "दृश्य-द्रष्टा ह्यांच्यामध्ये समतोल साधणे' हे बालमनाचे ध्येय असते. बालमनाची जडणघडण निरंतर मनोव्यापारातून होत असते. भौतिक आणि सामाजिक पर्यावरणात सुरू असलेल्या घडामोडींमध्ये आपले स्वत्व जपण्याची धडपड असे ह्या मनोव्यापारांचे स्वरूप असते. पर्यावरणाची मनावर होणारी क्रिया आणि मनाची प्रतिक्रिया यातील समतोलत्वाचा हा सिद्धांत आहे.

विश्रब्ध शारदा

2010-06-15T22:15:00.001+05:30

नुकताच दोन शास्त्रज्ञांमधील पत्रव्यवहार वाचण्याच्या निमित्ताने Letters of note हे संकेतस्थळ पाहण्यात आले आणि मराठीतील “विश्रब्ध शारदा’’ ह्या ह. वि. मोटे ह्यांनी संकलित केलेल्या अप्रतिम पत्रसंग्रहाची आठवण झाली. मग मोट्यांची "सर्वमंगल क्षिप्रा' आठवली, बेडेकरांचे "एक झाड दोन पक्षी' आठवले आणि मध्यंतरी वर्तमानपत्रात वाचलेला कृष्णाताई मोट्यांवरील हा आणि हा लेखही आठवला.

पंडित नेहरूंची पत्रे, आइन्स्टाईनची पत्रे इतकंच काय पण समर्थ रामदास स्वामींच्या पत्रांपासून साहित्यविश्वाचे अविभाज्य अंग असलेली असंख्य प्रकारची पत्रे आहेत आणि अशी पत्रे पोहोचवणारा - आणणारा तो दूत, त्याची आतुरतेने वाट पाहणारे विरही जन ह्यांच्या भावकल्लोळाचा आविष्कार करणारे पत्रवाङ्मय अतिशय समृद्ध आहे. डाकिये ने द्वार खटखटाया । अनबांटा पत्र लौट आया ।। ह्या माया गोविंद ह्यांच्या पद्यपंक्तिंसारखे पत्रांचे अनेक भावपूर्ण उल्लेख ललित आणि इतर साहित्यात जागोजागी आहेत.

अलिकडे संपर्काच्या क्रांतीमुळे पत्र लिहिणे हा प्रकार कमी झालेला आहे आणि एक साहित्यप्रकार अस्तंगत होतोय की काय अशी भीतीही अनेकांना वाटते आहे. (जॅन्युअरीमॅगेझिन ह्या साईटवरील हा लेख नजरेखालून घाला). बेन ग्रीनमन ह्या अति प्रयोगशील आधुनिक लेखकाच्या या मुलाखतीतही ही खंत दिसते आहे.

रोजनिशी म्हणजे एकप्रकारे स्वतःलाच लिहिलेली पत्रे आहेत. (प्रस्तुत ब्लॉग्जसारख्या लिहिण्याच्या हौसेखातर सुरू असलेल्या अनेक ब्लॉग्जच्या बाबतीत तर हे प्रकर्षानं खरं आहे). अशा सर्व प्रकारच्या पत्रवाङ्मयाचा आढावा घेणारे हे संकेतस्थळ लक्षणीय आहे.

लेखनकलेची आराधना

2009-12-20T20:52:00.001+05:30

ईश्वराच्या आराधनेसाठी तंत्रांची निर्मिती ही भारताची सिद्ध परंपराच आहे. लेखनासारख्या एखाद्या कलेसाठीही तंत्रज्ञानाची कास उपयुक्त ठरत आहे. लेखकांना उपयुक्त अशी वायरायटर सारखी अनेक सॉफ्टवेअर्स उपलब्ध आहेत परंतु बहुतांशी ती लिहिलेल्या मजकुराचे वर्गीकरण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी आहेत.

विद्यार्थ्यांना आणि नवोदित लेखकांना ब्लॉग्ज लिहिण्यामुळे आणि सोशल नेटवर्क साईट्‌सवर लेखन केल्यामुळे लेखनाचा चांगला सराव होतो आणि त्यांचा आत्मविश्वासही वाढीस लागतो असे निदर्शनास आले आहे. इंग्लंड आणि स्कॉटलंडमधील तीन हजार विद्यार्थ्यांची पाहणी केली असता जी मुले ब्लॉग्ज लिहितात त्यांच्यापैकी एकसष्ट टक्के आणि जी मुले सोशल नेटवर्किंग साईट्‌सवर लिहितात त्यांच्यापैकी छप्पन्न टक्के मुलांमध्ये असा आत्मविश्वास विकसित झाल्याचे आढळले. ऑनलाइन लेखन करणारी ही मुले कथा, पत्रे, दैनंदिनी आणि गीते लिहिण्यातही तरबेज झाल्याचे आढळले.

संशोधनाचा हा दावा अर्थातच सर्वांना मान्य होण्यासारखा नाही. इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे आणि संगणक अशा यंत्रांमुळे सर्जनशीलतेची हानि होते असे बऱ्याच जणांचे मत आहे. असे असले तरी आता "लेखन' ही क्रियाच संगणकाशी निगडित झाल्याने ह्या तंत्रज्ञानाच्या आधारे लेखनाचा सराव विद्यार्थ्यांना नक्कीच फायदेशीर ठरणार आहे.

बेशिस्तीची कारणे - शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 11

2009-11-14T22:16:00.001+05:30

विद्यार्थ्यांच्या बेशिस्तीची कारणे कोणती ?

ह्या प्रश्नाचा आवाका फार मोठा आहे. त्याचे लहान लहान भाग करून त्याचा विचार करू. बेशिस्त नेमके कशाला म्हणावे यापासून सुरुवात आहे. सध्या त्या विषयात न शिरता त्यावर सर्वसाधारण एकमत आहे असे समजूया. कारणे अनेक प्रकारची आहेत. बेशिस्तीला कारण कोण आहे यावर कारणे कोणत्या प्रकारची आहेत हे ठरते.

विद्यार्थ्यांच्या बेशिस्तीला स्वतः विद्यार्थी, त्यांचे पालक/सामाजिक परिस्थिती, शिक्षक आणि शाळा हे चार प्रमुख घटक कारणीभूत असतात. ह्या प्रत्येक घटकातील दोष किंवा उणीवा अंतिमतः विद्यार्थ्यांमधील "बेशिस्ती'च्या स्वरूपात व्यक्त होतात. विद्यार्थ्याची एखादी वागणूक आपल्याला आवडत नसेल तर त्यामागे वरील चारांपैकी नेमक्या कोणत्या घटकाचा दोष जास्त आहे ह्याचा वस्तुनिष्ठपणे शोध घेण्याची सवय शिक्षकाने लावून घ्यायला हवी.

विद्यार्थ्यांशी संबंधित कोणते घटक शिक्षकाने त्यांच्या वर्तणुकीचे मूल्यमापन करताना विचारात घ्यावे?
सरसकट सर्व विद्यार्थ्यांसाठी अमूकच घटक अमूक कार्य करतात असे मानणे योग्य नसते. तरीही काही ठोकताळे आणि निरीक्षणे खाली दिलेली आहेत :

विद्यार्थ्याच्या वयाशी निगडित घटक
वाढत्या वयासोबत -

विद्यार्थ्याच्या शिक्षकाकडे असलेल्या मागण्या आणि शिक्षकांकडून असलेल्या अपेक्षा बदलतात.
विद्यार्थ्यांचे एकमेकांशी जे नाते असते त्यात बदल होतो.
वर्गाच्या दृष्टीने आपली प्रतिष्ठा काय असावी याबाबत विद्यार्थ्याच्या अपेक्षा उंचावतात.
विद्यार्थी अधिक सशक्त आणि थोराड होतात.
प्रौढांच्या वागणुकीबाबत ते अधिक टीका करू लागतात.
स्वतःच्या अपयशाबद्दल प्रौढांना जबाबदार धरण्याची त्यांची प्रवृत्ती वाढते.
विद्यार्थ्यांची संवेदनक्षमता वाढते.
सामाजिक अस्थैर्याने ते जास्त अस्वस्थ होतात.

विद्यार्थ्याच्या क्षमतेशी निगडित घटक

अधिक क्षमतेच्या विद्यार्थ्यांना जास्त अभ्यास करावा असे वाटत असते.
भिन्न क्षमतेच्या विद्यार्थ्यांना शिक्षकाकडून भिन्न वागणूक अपेक्षित असते. (जसे; काहींना संयम आणि सहानुभूती हवी असते)
आपल्या क्षमतेच्या पातळीनुसार विद्यार्थ्याचे स्वतःच्या यशाचे आणि अपयशाचे निकष बदलतात.
विद्यार्थ्यांना आपल्या विभिन्न क्षमतांशी सुसंगत अशा विभिन्न सुविधांची आणि उपकरणांची गरज असते.

विद्यार्थ्याच्या लिंगाशी निगडित घटक
विद्यार्थी मुलगा आहे की मुलगी आणि समाजात स्त्री-पुरुषांच्या आदर्श भूमिका कोणत्या मानल्या जातात याच्याशी निगडित घटक.
उदाहरणार्थ;

प्राथमिक शाळेत मुली शिक्षकांशी जास्त सहकार्य करतात.
मुली लवकर वयात येतात.
शिक्षकांच्या मुलांकडून आणि मुलींकडून वेगवेगळ्या अपेक्षा असतात (परंतु चांगले अनुभवी शिक्षक तसे जाणवून देत नाहीत.)
वाढत्या वयानुसार मुलांना आणि मुलींना वेगवेगळ्या विषयात रस वाटू लागतो.
मुली भावनांच्या प्रकटनावर भर देतात तर मुले भावना शारीरिक हालचालींमधून (मस्ती करणे) व्यक्त करण्याचा प्रयत्न करतात.

विद्यार्थ्याच्या सामाजिक - आर्थिक परिस्थितीशी निगडित घटक
(विश्लेषण करताना सामाजिक-आर्थिक घटकांना जरुरीपेक्षा जास्त महत्त्व दिले जाण्याची शक्यता असते ह्याचे भान नेहमी असायला हवे.)

साधारणतः गरीबांची मुलांना दबून वागण्याची तर श्रीमंतांच्या मुलांना उन्मत्तपणे वागण्याची सवय लागते. (जितक्या लहान वयापासून मुले एकत्र असतात, उदाहरणार्थ शिशुवर्गापासून, तितका हा दोष कमी होतो)
शाळेमध्ये शिकवण्यात येणारी मूल्ये सधन वर्गाच्या चालीरीतींशी सुसंगत असण्याची शक्यता जास्त असते.
सधन मुले जास्त क्षमतेच्या गटात तर निर्धन मुले कमी क्षमतेच्या गटात आहेत असे मानण्याकडे शिक्षकांचा कल असतो.
चांगल्या वागणुकीचे चांगले फळ मिळण्यासाठी वाट पाहण्यास सधन मुले तयार असतात. निर्धन मुलांना हा विश्वास वाटणे अवघड असते.

समाजगटविशिष्ट सांस्कृतिक घटक
(विश्लेषण करताना काही घटकांना, उदाहरणार्थ, सामाजिक-आर्थिक घटकांना जरुरीपेक्षा जास्त महत्त्व दिले जाण्याची शक्यता असते. सांस्कृतिक घटकांबाबत तर ह्याचे भान नेहमी असायला हवे.)

काही समाजगटांमध्ये धार्मिक आणि नैतिक संकेत जास्त काटेकोरपणे पाळले जातात. (उदाहरणार्थ, शाकाहार-मांसाहार/एकत्र खाण्यापिण्यास मज्जाव)
धार्मिक कृत्ये आणि कर्मकांडे ह्यांचा काही विद्यार्थ्यांच्या शाळेतील वागणुकीवर परिणाम होऊ शकतो. (उदाहरणार्थ उपवास करणे)
दोन समाजगटांमध्ये पारंपारिक वैर असणे
एका गटाच्या भाषेची/बोली भाषेची दुसऱ्या गटाकडून टिंगल होणे
सामाजिक आणि भावनिक संयम किती प्रमाणात असावा ह्याबाबत भिन्न संस्कृतींचे भिन्न निकष असणे.

प्रश्नपेढी

2009-10-08T22:51:00.001+05:30

प्रश्नपेढी तयार करणे हा धडपड्या शिक्षकांचा एक लाडका उपक्रम आहे. मीही माझ्या दुसऱ्या अनुदिनीवर प्रश्नांच्या विविध प्रकारांची थोडक्यात ओळख करून देण्याचा केलेला प्रयत्न येथे आणि येथे पाहता येईल. बहुपर्यायी प्रश्न म्हणजे काय हे आजच्या तरुण शिक्षकांना कदाचित सांगता येणार नाही. पण केबीसी टाईप प्रश्न (= कौन बनेगा करोडपती) (क्षमस्व; पण आमच्यासारख्या अडाणी लोकांसाठी कंसात असे समजावून द्यावे लागते) असे म्हटले की लगेच समजते. एक अध्यापन साधन म्हणून प्रश्नांचा कसा वापर करता येतो यावर अजय भागवत यांनी लिहिलेला एक सुंदर लेख येथे पाहता येईल.

योग्य प्रश्न विचारणे हे खरोखरच अतिशय महत्त्वाचे आहे. विचारवंतांना पडलेल्या प्रश्नांच्या उत्तरांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न झाला आणि त्यातूनच मानवाची उत्तरोत्तर प्रगती होत गेली. ह्या तत्त्वज्ञांना आणि शास्त्रज्ञांना पडणारे प्रश्न त्यांनी स्वतःपाशी न ठेवता एकमेकांना विचारावेत आणि त्यासाठी किमान शंभरेक विद्वानांना एका खोलीत कोंडून ठेवावे असे जेम्स ली बायर्स ह्या विख्यात चित्रकाराच्या मनात आले आणि लगेच तो त्या कामाला लागला. त्यातूनच एज फाऊंडेशनच्या जागतिक प्रश्न केंद्राची निर्मिती झाली. 1998 पासून ह्या उपक्रमाला सुरुवात झालेली आहे. दरवर्षी एक प्रश्न विचारण्यात येतो. त्याची उत्तरे देणारे तज्ञांचे आणि शास्त्रज्ञांचे लेख आपल्याला ह्या संकेतस्थळावर वाचावयास मिळतात. संपादनाची आणि प्रकाशनाची जबाबदारी एज फाऊंडेशनचे संस्थापक जॉन ब्रॉकमन सांभाळतात.

यावर्षीचा प्रश्न आहे, WHAT WILL CHANGE EVERYTHING? त्याला केविन केली यांनी "आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स' हे उत्तर दिले आहे तर हॉवर्ड गार्डनर यांनी "जनुकशास्त्र आणि मानसशास्त्र ह्यांच्या सहयोगातून हुशारीचा शोध' असे उत्तर दिले आहे. स्टीव्हन पिंकर ह्यांनी "पर्सनल जेनॉमिक्स' असे उत्तर दिले आहे. तुमच्या जीनोमचे स्विक्वेन्सिंग तुम्हाला आता (3.5 लाख डॉलर्सना) मिळू शकते. स्टीव्हन श्नायडर ह्यांनी ध्रुव प्रदेशातील बर्फ वितळण्याचा धोका जवळ येऊन ठेपल्याचे सांगितले आहे. या वर्षीचे असे 151 लेख आहेत. 1998 सालापासूनचे असे अनेक लेख तुम्ही ह्या संकेतस्थळावर वाचू शकता. हा खजिना म्हणजे खरी प्रश्नपेढी (आणि उत्तरपेढीसुद्धा) आहे.

पृथ्वीचे आक्रंदन आणि बॅरी कॉमनर

2009-10-01T20:50:00.002+05:30

बॅरी कॉमनर हे अमेरिकन जीवशास्त्रज्ञ आणि प्रसिद्ध पर्यावरणवादी असून Centre for the Bilogy of Natural Systems ही संस्था त्यांनी स्थापन केली. अमेरिकेच्या अध्यक्षपदाची निवडणूकही त्यांनी लढविलेली होती. अणुचाचण्यांना त्यांचा प्रखर विरोध आहे. रीगन आणि बुश यांनी प्रदूषण टाळण्यात कुचराई केल्याबद्दल त्यांच्यावर कॉमनर यांनी टीका केलेली आहे.
पर्यावरणाच्या ऱ्हासाचा अभ्यास करणे फॅशनेबल नव्हते तेव्हापासून बॅरी कॉमनर ह्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. विकसनशील आणि विकसित अशा दोन्ही प्रकारच्या देशांमधील पुरोगामी विचाराच्या लोकांना भावलेले असे त्यांचे हे पुस्तक आहे. Making Peace With The planet हे बॅरी कॉमनर ह्यांचे पुस्तक गेल्या दशकात बरेच गाजले. पुस्तकाची अनेक परीक्षणे झाली.

त्यापैकी मायकेल टॅन्झर ह्यांनी मंथली रिव्ह्यूच्या जून 1991 च्या अंकामध्ये केलेल्या परीक्षणावर हे टिपण आधारित आहे.
1971 साली कॉमनर यांनी प्रतिपादित केलेले पर्यावरणाचे चार नियम महत्त्वाचे मानले जातात. हे नियम असे आहेत :
1. प्रत्येक गोष्ट दुसऱ्या कशाशीतरी जोडलेली आहे. प्रत्येकावर आणि सर्वांवर परिणाम करणारे सर्व सजिवांसाठी एकच पर्यावरण आहे.
सजीवांमध्ये, समाजांमध्ये, स्पीशींमध्ये आणि वैयक्तिक सजीव व त्याचा भौतिक-रासायनिक परिसर ह्यामध्ये एकमेकांशी संलग्न दुवे आहेत. एकमेकांशी जोडलेल्या व एकमेकांवर कार्य करणाऱ्या अनेकविध भागांची ही पर्यावरणप्रणाली बनलेली आहे ह्याचे काही विलक्षण परिणाम आहेत...
2. प्रत्येक गोष्ट कुठेतरी जाणे क्रमप्राप्त आहे. निसर्गात "कचरा' नसतो आणि तो जिथे फेकून देता येईल अशी कोणतीही जागा नाही.
पदार्थाच्या अविनाशित्वाच्या भौतिकशास्त्रातील मूळ नियमाचेच हे एक अनौपचारिक रूप आहे. प्राणी कार्बन डायॉक्साइड सोडतात ते वनस्पतींचे अन्न आहे. वनस्पती प्राणवायू बाहेर टाकतात आणि प्राणी तो वापरतात. प्राण्यांमधील सेंद्रिय त्याज्य पदार्थांवर कुजवणाऱ्या सूक्ष्म जीवाणूंची वाढ होते. त्यांच्या त्याज्य पदार्थांवर म्हणजे नायट्रेट्‌स, फॉस्फेट्‌स आणि कार्बन डायॉक्साइडवर शेवाळ्याचे पोषण होते.
"हे नेमकं कुठे जातं' असा चिकाटीनं शोध घ्यायचा असे ठरविल्यास पर्यावरण प्रणालीबाबत मौल्यवान माहिती मिळू शकते. उदाहरणार्थ पारा असलेली बॅटरी (सेल) खरेदी केली, वापरली आणि संपल्यावर फेकून दिली. पण नेमकी ती जाते कुठे? आधी ती कचऱ्याच्या डब्यात जाते. तेथून कचरा जाळण्याच्या इन्सिनरेटरमध्ये जाते. तेथे पाऱ्याला उष्णता लागून त्याची वाफ तयार होते व इन्सिनरेटरमधून ती बाहेर पडून हवेत मिसळते. पाऱ्याची वाफ विषारी असते. वाऱ्याबरोबर ती पसरते आणि यथावकाश पावसाबरोबर किंवा बर्फाबरोबर ती पुन्हा पृथ्वीतलावर येते. समजा डोंगरावरील तळ्यात पारा थंड होऊन जड असल्याने तळाशी जातो. इथे सूक्ष्म जीवाणूंची त्यावर क्रिया होऊन त्याचे रूपांतर मिथाइल मर्क्युरीमध्ये होते. हा विद्राव्य पदार्थ असल्याने मासा तो घेतो. त्याचा चयापचय होऊ शकत नसल्याने तो माशाच्या शरीरात साठून राहतो. हा मासा पकडून माणूस त्याला खातो आणि पारा त्याच्या इंद्रियांमध्ये साचून राहतो आणि अपायकारक ठरू शकतो वगैरे वगैरे...
3. निसर्गाकडे सर्वोत्तम ज्ञान आहे. मानवाने निसर्गात सुधारणा करण्यासाठी तंत्रज्ञान विकसित केलेले आहे पण नैसर्गिक प्रणालीत बदल करणे ""त्या प्रणालीसाठी हानिकारक असण्याची शक्यता आहे.''
कॉमनर ह्यांच्या मते ह्या तत्त्वाला बराच विरोध होण्याची शक्यता आहे. कारण मनुष्य सर्वश्रेष्ठ आहे या समजाला त्यात आव्हान दिलेले आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य असे की ते ""निसर्गात सुधारणा घडवण्यासाठी असते...'' अन्नपुरवठा करण्यासाठी, वस्त्र निवारा, संपर्कसाधने निर्माण करण्यासाठी, निसर्गात मानवाला उपलब्ध असलेल्या गोष्टींपेक्षा चांगल्या दर्जाच्या निर्मितीसाठी ते असते असा गाजावाजा केला जातो.
पण स्पष्टपणे सांगायचे तर नैसर्गिक प्रणालीत मानवाने केलेले बदल हे त्या प्रणालीसाठी हानिकारक असतात.

4. किंमत मोजल्याशिवाय काहीही मिळत नाही. प्रत्येक गोष्ट दुसऱ्या कोणत्यातरी गोष्टीपासून मिळते. स्वयंभू अस्तित्व असे काहीही नसते.
ही संकल्पना मूळची अर्थशास्त्रातील आहे पण पर्यावरणाला ती उत्तमप्रकारे लागू आहे. 'There is no such thing as a free lunch' असा हा अर्थशास्त्रातील नियम आहे आणि पर्यावरणालाही तोच लागू आहे.
पर्यावरणातही हा नियम बजावतो की प्रत्येक लाभ हा काही किंमत चुकवल्यावरच मिळतो. असाही विचार करता येईल की पर्यावरणाचे आधीचे तीनही नियम ह्या नियमात अंतर्भूत आहेत. मानवी प्रयत्नांनी निसर्गातून काही काढून घेतले तरी त्याची परतफेड करायला हवी. ही किंमत टाळता येणार नाही. ती विलंबाने दिली तरी चालेल पण ती चुकवावी लागेल. सध्याचे पर्यावरणीय संकट ह्याचे द्योतक आहे की ही किंमत चुकवायला आपण नको इतका उशीर केलेला आहे.
पर्यावरणाच्या समस्या आणि त्यावरील उपाय याकडे पाहण्याचे दोन दृष्टिकोन आहेत. एक पारंपारिक आणि दुसरा मौलिक. कॉमनर ह्यांनी केलेले मतप्रदर्शन ह्या दोन्ही दृष्टिकोनातून पाहता येईल.
पारंपारिक किंवा उदारमतवादी दृष्टिकोनाप्रमाणे सध्याच्या पर्यावरणविषयक समस्या, लोकसंख्येतील वाढ आणि आर्थिक भरभराट ह्यांच्या संमिश्र परिणामातून उद्भवलेल्या आहेत.
पृथ्वीवरील मानवी लोकसंख्या अमर्याद वाढू शकेल का? फ्रेमलिन ह्यांच्या मते हे शक्य नाही. मानवी लोकसंख्येमुळे आणि त्यांच्या विविध उपक्रमांमु़ळे इतर प्रकारची ऊर्जा उष्णतेत रूपांतरित होत राहते व ती वरच्या दिशेने उत्सर्जित होते. जर लोकसंख्या एक अब्ज अब्ज लोकांची झाली तर उत्सर्जित होणारी उष्णता लोखंडाच्या विलयबिंदूइतके तापमान निर्माण करील.
पॉल एलरिच ह्यांच्या द पॉप्युलेशन बॉंब ह्या पुस्तकामध्ये ते म्हणतात, ""अति मोटारी, अति कारखाने, अति प्रमाणात कीटकनाशके, मलप्रक्रिया केंद्रांची अतीव कमतरता, पाण्याची अतीव कमतरता, अति कार्बन डायॉक्साईड आणि ह्या साऱ्याचे कारण असलेली अति लोकसंख्या - अशी पर्यावरणाच्या ऱ्हासाची कारणमीमांसा करता येईल.'' थोडक्यात म्हणजे माल्थसच्या सिद्धांताचे हे आधुनिक रूप आहे. लोकसंख्या वाढीचे प्रमाण नैसर्गिक संपत्तीच्या उपलब्धतेपेक्षा अधिक आहे. दूरगामी उपाययोजनेमध्ये लोकसंख्या वाढीला आळा घालणे हा या समस्येवरील उपाय आहे. तोपर्यंत प्रदोषकांच्या प्रसारावर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे. वॉल्टर एस. हॉवर्ड हे जीवशास्त्रज्ञ म्हणतात, अफाट समृद्ध समाज हा अफाट उत्सर्जन करणारा समाज झाला आहे. (The affluent society has become an effluent society). युनायटेड स्टेट्‌समधील जगाच्या 6 टक्के लोक जगातील 70 टक्क्यांहून जास्त घनकचरा तयार करतात.
बाजारपेठांचे हित लक्षात ठेवून जर ह्यावर नियंत्रण ठेवायचे असेल तर ज्यांचे उत्पादन झालेले आहे अशा म्हणजे उत्पादित प्रदोषकांवर नियंत्रण ठेवणे भाग आहे. हे शक्य व्हावे म्हणून पर्यावरण संरक्षणाचे विविध कायदे अस्तित्वात आलेले आहेत. उत्पादन प्रक्रियेत निर्माण झालेल्या विषारी पदार्थांपासून हवा आणि पाणी ह्यांचे संरक्षण व्हावे म्हणून जगात कोट्यवधी डॉलर्स खर्च होत असले तरी काही ठराविक क्षेत्रे वगळता सर्वत्र पर्यावरणाचा ऱ्हास होताना दिसतो.
मौलिक (radical) दृष्टिकोनानुसार पर्यावरण (atmosphere) (नैसर्गिक) आणि तंत्रावरण (technosphere) (मानवनिर्मित उत्पादन आणि वितरणव्यवस्था) या दोहोंमधील विसंवाद हे पर्यावरणाच्या ऱ्हासाचे मुख्य कारण आहे.
पर्यावरणाची समस्या म्हणजे स्थानिक पातळीवरची विषारी कचऱ्याची समस्या ते जागतिक पातळीवरील वातावरणाच्या असुंतलनाची समस्या अशा गुंतागुंतीच्या समस्यांची मालिकाच आहे. दोन प्रकारच्या निर्मितीप्रक्रियांमधील विसंवाद या समस्यांच्या मुळाशी आहे. एक आहे पर्यावरणाची चक्री, अविनाशी आणि स्वसंवादी अशी नैसर्गिक प्रक्रिया आणि दुसरी आहे तंत्रावरणाची रेषीय, शोधक परंतु पर्यावरणाशी विसंवाद असलेली प्रक्रिया.
""प्रत्येक वस्तूचा दुसऱ्या वस्तूशी संबंध'' ""प्रत्येक वस्तूचा विनियोग'' अशा निसर्गनियमांमुळे पर्यावरणाचे संतुलन आपोआप राहू शकते. पण या तुलनेने अलिकडील उत्पादनतंत्राच्या संरचनेतच पर्यावरणाच्या ऱ्हासाची बीजे आहेत. दुसऱ्या महायुद्धानंतर उत्पादनतंत्रात वेगाने बदल झाले. साबणाऐवजी डिटर्जंट्‌स, सुती व लोकरी धाग्यांऐवजी कृत्रिम धागे, लाकूड, कागद व चामड्याऐवजी प्लॅस्टिक, सेंद्रिय खतांऐवजी रासायनिक खते, कीटकनाशके, छोट्या गाड्यांऐवजी मोठ्या गाड्या, रेल्वे मालवाहतुकीऐवजी ट्रकने मालवाहतूक. पुन्हा पुन्हा वापरता येणाऱ्या वस्तूंऐवजी एकदा फेकून देण्याच्या वस्तू या बदलांमध्ये प्रदूषणाची बीजे आढळतात. उत्पादनतंत्रातील हे बदल ग्राहकाच्या फायद्यासाठी झालेले नसून उत्पादकाच्या फायद्यासाठी झालेले आहेत विशेष. "ग्राहकं एव राजा' ह्या तत्त्वाचा या बदलाशी काहीही संबंध नाही. उत्पादनतंत्रातील बदलावर उत्पादकाचे नियंत्रण असते. बाजारपेठ व इतर सामाजिक घटकांचा परिणाम त्यावर होत असला तरी कमाल नफा आणि कमाल बाजारपेठ ही उद्दिष्टे उत्पादनतंत्राच्या निर्णयास कारणीभूत ठरतात.
अर्थातच पर्यावरणप्रदूषणाचे प्रश्न भांडवलवादी देशांपुरतेच मर्यादित नाहीत. मिश्र अर्थव्यवस्था अथवा समाजवादी अर्थव्यवस्था असलेल्या देशांमध्येही उत्पादनतंत्र मात्र भांडवलवादी देशांमधील उत्पादनतंत्रावरच बेतलेले असते. या तंत्रानुसार केलेले कृषि/ औद्योगिक उत्पादन पर्यावरणाच्या ऱ्हासाला कारणीभूत ठरते. झेकोस्लोव्हाकिया आणि पोलंड ह्या युरोपियन देशांमध्ये सर्वाधिक औद्योगिक प्रदोषके आहेत. दुसऱ्या महायुद्धानंतर भांडवलवादी देशांमध्ये विकसित झालेले उत्पादनतंत्र सर्व जगभर पसरल्याने आणि जागतिकीकरणाचे वारे वाहिल्यानंतर राजकीय तत्त्वप्रणाली आणि प्रदूषण ह्यांचा संबंध उरला नाही. जगाच्या तापमानात वाढ कमी प्रमाणात व्हावी म्हणून चाललेल्या प्रयत्नांना चीनसारखी तथाकथित साम्यवादी राष्ट्रेही धूप घालीत नाहीत.
कोणत्याही वस्तूच्या उत्पादनामुळे निर्माण झालेल्या प्रदूषणाचे कॉमनर यांनी तीन भाग केलेले आहेत. उत्पादनाच्या प्रत्येक एककाने म्हणजे युनिटने निर्माण केलेले प्रदूषण (तांत्रिक गुणक) गुणिले दरडोई निर्माण झालेले उत्पादन (समृद्धि गुणक) गुणिले लोकसंख्या (लोकसंख्या गुणक ) असे हे तीन घटक आहेत. महायुद्धापासून तांत्रिक गुणकात प्रचंड वाढ झालेली आहे.
राष्ट्राराष्ट्रातील संपत्तीचे असमान वाटप व त्यामुळे निर्माण होणारी गरीबी हे लोकसंख्यावाढीचे प्रमुख कारण असल्याचे श्री. कॉमनर मानतात. लोकसंख्येमुळे गरीबी वाढते यापेक्षाही गरीबीमुळे लोकसंख्या वाढते असे मानणाऱ्यांच्या पक्षामध्ये श्री. कॉमनर आहेत.
नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या मर्यादा हा वादग्रस्त विषय आहे. ऊर्जा आणि खनिजे अशा दोन्ही अंगांनी हा विचार करता येतो. सूर्यशक्ति प्रचंड प्रमाणात उपलब्ध आहे. त्याचप्रमाणे पृथ्वीवरील कोणताही पदार्थ अंतिमतः पृथ्वीवरच राहतो ह्या दोन गोष्टी आशादायक आहेत. पर्यावरण ही एखादी बंद पेटी नसून ते एक अक्षय पात्र आहे असा विचार श्री. कॉमनर यांनी मांडलेला आहे.
सूर्यशक्तिचा वाढता उपयोग, सेंद्रिय खतांवरील शेती, सर्वसमावेशक कीटकनाशन पद्धती, कचऱ्यातून पुनर्निर्मिती वगैरे उपायांनी म्हणजेच उत्पादनतंत्रात बदल करून प्रदूषण रोखणे शक्य आहे. मात्र अल्पावधीत अधिकाधिक नफा कमावण्याच्या व्यापारी प्रवृत्तीच्या विरोधात ही प्रक्रिया असल्याने मोठ्या प्रमाणावर प्रबोधन झाल्याखेरीज हा बदल आणि दूरगामी विचाराने पर्यावरणविषयक धोरणे आखली जाणे शक्य नाही.
सध्याच्या विकृत भांडवलवादी विचारसरणीची आणि चंगळवादी राहणीची सरशी जगभर होत असून नफेखोरीला ऊत आलेला आहे. प्रदूषणविरोधी कार्य करणाऱ्या मंडळींची सत्त्वपरीक्षा पाहणारा हा काळ आहे.

वर्गातील शिस्त : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 10

2009-09-13T20:45:00.008+05:30

शैक्षणिक गुणवत्तेसाठी वर्गात शिस्त राखणे अनिवार्य नाही का? बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत अशी शिस्त राखणे शिक्षकांना किती शक्य होते?

हा प्रश्न सध्याच्या काळात जास्त तीव्र झालेला आहे असे वाटत असले तरी तो सार्वकालिक आहे. काळानुरूप प्रश्नवेगवेगळ्या भाषेत व्यक्त होत आलेला आहे. शिक्षकाने समंजस असण्यावर भर वाढत गेला तसतशी ही भाषा बदलतगेली आहे.

आधी वर्गातील "शिस्त' त्यानंतर वर्गावर "नियंत्रण' आणि आता वर्गाचे "व्यवस्थापन' अशा स्वरूपात हे विचार व्यक्त होत आहेत. पण ह्या प्रकटीकरणाच्या शैलीमध्ये फरक असला तरी त्यातील मूलभूत प्रश्न एकच आहे : मुलांना स्वतंत्र विचार जोपासण्याची अनुमती आहे की त्यांनी झापडबंद सैनिकी शिस्तीत राहणे श्रेयस्कर आहे ? एका टोकाला मोकाट सुटलेल्या मुलांचा वर्ग आणि दुसरीकडे शिक्षकाच्या धाकात शिकण्याचा अभिनय करणाऱ्या मुलांचा वर्ग अशी या स्थितीची दोन टोके आहेत.

1907 साली प्रकाशित झालेल्या A Theory of Motives, Ideals, and Values in Education ह्या विल्यम चान्सलर ह्यांच्या प्रसिद्ध ग्रंथापासून ह्या विषयावरील चर्चेला जास्त चालना मिळाली आणि त्यावर अजूनही विचारविनिमय सुरू आहे. हा प्रश्न अध्यापनकलेशी किंबहुना अध्यापन वृत्तीशी निगडित मूलभूत प्रश्न असल्याने त्यावर नेहमीच नवे विचार व्यक्त होत राहतील.

विषयाचे उत्तम ज्ञान आणि ते व्यक्त करण्याची हातोटी असलेल्या शिक्षकाला वर्गाच्या नियंत्रणासाठी वेगळे काही करावे लागत नाही असा एक सरधोपट विचार आहे. तर 1981 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या स्टीव्हन रॉस ह्यांच्या Learning and discovery या पुस्तकात वर्गातील झापडबंद शिक्षणाचा संबंध वर्गातील वाढत्या विद्यार्थीसंख्येशी जोडलेला आहे.
वर्गनियंत्रणाचे एक तांत्रिक अंग अवश्य आहे. ""मुलांनो गप्प बसा पाहू!'' असे ओरडत राहण्यापेक्षा अनुभवी शिक्षक एखाद्या विद्यार्थ्याचे नाव घेतो.

"संदीऽप!'

असे केल्याने संदीप चमकून गप्प होतो आणि शिक्षकाकडे पाहू लागतो. संदीपनं काय केलं बरं अशा कुतुहलाने इतर विद्यार्थीही आपापले उद्योग थांबवून संदीपकडे आणि मग शिक्षकाकडे पाहू लागतात. दोन क्षण शांतता निर्माण होते आणि अनुभवी शिक्षक याचा उपयोग वर्गाचे नियंत्रण हातात घेण्यासाठी करू शकतो. ही तंत्रे शिक्षक अनुभवातून शिकू शकतात. काही शिक्षक कधीच ही तंत्रे शिकू शकत नाहीत कारण त्यांना आपण ती शिकावी असे तीव्रतेने वाटत नसते किंवा ती कशी शिकावीत याचे मार्गदर्शन त्यांना मुख्य अध्यापकांकडून मिळत नसते.

अशा तंत्रांचा उपयोग होण्याला अर्थातच खूप मर्यादा आहेत कारण या मूलभूत प्रश्नाचे खरे / सैद्धान्तिक स्वरूप वेगळे आहे. त्याबाबत वेगवेगळे विचार जाणून घेणे आणि आपल्याला जे पटतील त्यांचा अंगिकार करणे हाच (खडतर) मार्ग अवलंबिण्याची मनसिक तयारी शिक्षकांनी ठेवायला हवी (कारण अध्यापन वृत्तीचा त्यांनी स्वीकार केलेला आहे).

चांदोबा

2009-09-11T21:13:00.001+05:30

माझ्या पिढीचं (माझ्या आधीच्या आणि नंतरच्या पिढ्यांचंही) बालपण समृद्ध करण्यात फार मोठा वाटा "चांदोबा' चा आहे. दक्षिणेकडील आणि बहुभाषिक प्रकाशन असूनही "चांदोबा'चा तोंडवळा अस्सल मराठमोळा आहे. वेताळाच्या गोष्टी असोत, परोपकारी गोपाळाच्या असोत की "भयानक दरी'सारख्या चांदोबा-स्पेशल गोष्टी असोत चित्रा आणि शंकर ह्यांच्या चित्रांनी नटलेल्या ह्या सर्व साहित्याने माझ्या भावविश्वात घर केलेलं आहे. व्हिडिओ गेम्सच्या आणि मल्टिचॅनेल करमणुकीच्या आजच्या जगातही चांदोबा मुलांना श्रेष्ठ बालसाहित्य देऊ शकेल यात मला यत्किंचितही शंका नाही. मात्र आपण पालकच त्याला विसरतो आहोत का याची शंका येते.

माझ्या अनेक मित्रांकडे चांदोबाचे जुने अंक बाईंड केलेले आहेत. इतरांकडून हेळसांड होऊ नये म्हणून हा खजिना हे मित्र कंजूषपणे जपत असतात. सहज म्हणून चांदोबाचा नेटवर सर्च घेतला आणि मराठी चांदोबाच्या 14 वर्षांच्या अंकांचा खजिना येथे सापडला. हे अंक ऑनलाइन विनामूल्य वाचता येतात. तुम्हीही जर चांदोबाचे माझ्यासाखेच फॅन असाल तर चंदामामा प्रकाशनाला प्रतिसाद पाठवा आणि मराठीचे आणखी अंक उपलब्ध करून देण्यासाठी विनंती करा.

आणि हो. वर्षाला 240 रुपये ही चांदोबाची वर्गणीही फार वाटू नये.

अध्ययनाच्या प्रेरणा : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 9

2009-08-21T19:17:00.004+05:30

प्रश्न : अध्यापनाचे धोरण शैक्षणिक गुणवत्तेला पोषक राहण्यासाठी काय करावे?

उत्तर : एखाद्या विषयाचे अध्यापन करणे म्हणजे केवळ त्या विषयाचे पाठ्यपुस्तक शिकवणे इतकेच नाही. तो विषय विद्यार्थ्याला आपणहून शिकता येईल अशा क्षमता विद्यार्थ्यामध्ये विकसित करणे महत्त्वाचे आहे. स्वतःहून एखादी गोष्ट शोधून काढण्यात मुलांना मिळणारा आनंद खूप मोठा आहे. आईने हातांमध्ये लपवलेला चेहराही "शोधून" काढताना बाळाला कोण आनंद मिळतो!

विद्यार्थ्यांमध्ये अध्ययनाच्या अशा प्रेरणा विकसित करण्यासाठी आज अनेक साधने आणि माध्यमे उपलब्ध आहेत. (उदाहरणार्थ, गणिताच्या शब्दकोशाचे हे संकेतस्थळ किती साधे आणि तरीही किती परिणामकारक आहे हे पाहता येईल.) त्यांचा कल्पक वापर करण्याकडे शिक्षकाचा प्रयत्न असावा. असे लहान स्वाध्यायाच्या स्वरूपातले प्रकल्प वैयक्तिक स्तरावर किंवा गटागटांना वाटून देता येतील.

शिक्षणाचे उद्दिष्ट काय? ह्या प्रश्नाची अनेक उत्तरे संभवतात. "पुढील शिक्षण घेता येण्याची क्षमता विकसित करणे हे शिक्षणाचे उद्दिष्ट होय.' असे एक सार्वत्रिक उद्दिष्ट सांगता येते. स्वतः शिकण्यातला, एखादे तथ्य किंवा एखादी गोष्ट स्वतः शोधून काढण्यातला आनंद जर विद्यार्थ्याला घेता आला तर शिक्षकाचे ते फार मोठे यश मानायला हवे.

छांदिष्ट - 2

2009-05-26T18:38:00.001+05:30

या अगोदरच्या नोंदीमध्ये आपण छांदिष्टपणाचा एक नमुना पाहिला. आता खरे छांदिष्ट म्हणजे शब्दशः 'छांदिष्ट' कसे असतात याची दोन उदाहरणे पाहू. मिसळपाव ह्या संकेतस्थळाचा उल्लेख यापूर्वीही मी केलेला आहे. या संकेतस्थळावर "धोंडोपंत' हे व्यासंगी रसिक गृहस्थ छन्दशास्त्राविषयी अतिशय चांगली माहिती देऊन चर्चा घडवून आणीत असतात. "उपक्रम' ह्या संकेतस्थळावर "धनंजय' यांनीही नव्या कवितेतील मात्रागणनाच्या अनुरोधाने चांगली चर्चा सुरू केलेली आहे.

मिसळपावावर धोंडोपंतांनी एकेका वृत्ताची माहिती देण्याच्या मिषाने उत्तमोत्तम कवितांना उजाळा देण्याचा सुंदर उपक्रम सुरू केलेला आहे. कवि ग्रेस ह्यांच्या एका अप्रतिम कवितेचे उदाहरण देऊन त्यांनी 'उद्धव' ह्या जातिवृत्ताबद्दल केलेले लेखन अवश्य वाचावे.

छंदयति (= आल्हादयति) इति छंदः अशी एक व्युत्पत्ति आहे आणि छंदांसि च्छादनात्‌ (= आच्छादनात्‌ )- अर्थात कवितेच्या आशयाचे संरक्षण करणारी रचना म्हणजे छंद अशी यास्काचार्यांची व्युत्पत्ति आहे. ही व्याख्या पूर्णपणे प्रत्ययास यावी असे उद्धव हे वृत्त आहे. आर्तता आणि कारुण्य ह्यांच्या परिपोषासाठी आणि संवर्धनासाठी विविध कवींनी ह्या वृत्ताचा वापर केलेला आहे. (मात्र अमूक मात्रासमूह म्हणजे अमूकच चाल, अमूकच रस असे बंधन असायचे कारण नाही. रागरागिण्यांचा अपारंपारिक वापर जसा प्रतिभावंतांनी विभिन्न भाववृत्तींच्या निर्मितीसाठी केलेला आहे तसेच छंदांच्या बाबतीतही खरे आहे).

"उद्धवा शांतवन कर जा
त्या गोकुळवासी जनांचे'

मध्वमुनीश्वर ह्यांच्या ह्या प्रसिद्ध कवितेमुळे ह्या वृत्ताला उद्धव हे नाव मिळाले असावे. श्रीकृष्णाला अक्रूर गोकुळातून मथुरेला घेऊन आला. त्याच्या विरहाने आकांत करणाऱ्या गोकुळवासीयांचे सांत्वन करण्याची जबाबदारी कृष्णाने उद्धवावर सोपवली त्या घटनेवरील हे काव्य आहे.

""बा नंद यशोदा माता
मजसाठी त्यजतील प्राण
सोडूनि प्रपंचा फिरतील
मनीं उदास रानोरान""

गोकुळवासीयांच्या आकांताच्या कल्पनेने कृष्णही व्यथित झालेला आहे. गोपींविषयी तर तो म्हणतो,

""तिळतुल्य नाही मनिं दुगल्या
दृढनिश्चय करुनिं तगल्या
बहुधा त्या नसतील जगल्या
भंगले मनोरथ ज्यांचे ।। उद्धवा...।।''

उद्धव जातितील अनेक काव्ये आपल्या परिचयाची आहेत. उद्धव जातिचे चरण वापरून तयार केलेली अर्धसम वृत्तेही अतिशय प्रभावी आहेत.

उदाहरणार्थ, अक्रूर ह्या जातिवृत्तात पहिला चरण (। प । प । - -) असा अठरा मात्रांचा आहे तर दुसरा चरण उद्धव जातिचा (- । प । - -) म्हणजे चौदा मात्रांचा आहे. या वृत्तातली श्री. ग. ह. पाटील ह्यांची “श्रावणबाळ’’ ("शर आला तो धावून आला काळ') ही कविता शिकताना तर सद्गदिद होऊन स्फुंदणारे शाळकरी विद्यार्थी माझ्या आणि अगोदरच्या पिढीतील बहुतेकांना आठवत असतील.

अक्रूर जातिचे हे सामर्थ्य स्वातंत्र्यवीर सावरकर ह्यांनी "ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा प्राण तळमळला' ह्या आपल्या काव्यात अजरामर केले आहे. वीर सावरकर ह्या चित्रपटात या कवितेला अक्रूर जातिवृत्ताच्या पारंपारिक चालीच्या आधारे सुधीर फडके ह्यांनी दिलेली चाल, चित्रपटात स्वातंत्र्यवीरांची तळमळ प्रकट करणारा उत्कट परिणाम साधून जाते आणि नंतरही प्रेक्षकांच्या मनात घर करून राहते.

उद्धव जातिचा उपयोग करून "नृपममता' हे सुंदर वृत्त तयार करण्यात आलेले आहे. उद्धव जातिच्या चरणापुढे एक "र' गण (गुरु-लघु-गुरु) ठेवून ( - । प । - -।- . – ) ते तयार होते. गोविंदाग्रजांची 'प्रेम आणि मरण' ही गाजलेली कविता नृपममता जातिमध्ये आहे.

"तो हसे जरा उपहासे
मग स्वयेचि वदला त्रासे । त्यांप्रति ।।
निष्प्रेम चिरंजीवन ते।
जगी दगडालाही मिळते । धिक्‌ तया ।।'

किंवा

"ही त्याची स्थिती पाहुनिया
ती दीड वितीची दुनिया । बडबडे ।।
कुणी हसे करी कुणी कीव
तडफडे कुणाचा जीव । त्यास्तव ।।

अशा अनेक अविस्मरणीय ओळी गोविंदाग्रजांनी ह्या कवितेत लिहिलेल्या आहेत. कडव्याचा शेवट करताना तर त्यांनी बहार केली आहे. भवानी जातिचा खंडित चरण शेवटी वापरला आहे.

"निंदती कुणी त्याप्रति, नजर चुकविती, भितीही कोणी
जड जगास अवजड गोणी । होइ ती ।।'

किंवा

"तो योग खरा हठयोग प्रीतिचा रोग लागला ज्याला
लागते जगावे त्याला । हे असे ।।'

असो. छांदिष्टपणाला अंत नाही. मात्र श्री. धनंजय ह्यांनी त्यांच्या उपक्रमाने आणि श्री. धोंडोपंत ह्यांनी त्यांच्या छंदोवृत्तीने दिलेला आनंद शब्दातीत आहे. त्याबद्दल त्यांना धन्यवाद देऊन लेखन आवरते घेतो.

संपुष्ट

2009-03-16T23:29:00.001+05:30

छांदिष्ट माणसे अनेक आहेत आणि तसेच त्यांचे नानाविध छंदही. काही छंद संग्रह करण्याचे असतात. काडेपेट्यांपासून पोस्टाची तिकिटे जमवण्यापर्यंत अनेक.

पुस्तकप्रेमींना पुस्तकं जमवण्याचा छंद असणं स्वाभाविकच आहे. हे वेड जसजसं पराकोटीला जायला लागेल तसतशी जुनी पुस्तकं, ठराविक लेखकाची पुस्तकं, ठराविक आवृत्ती आपल्याकडे असल्याचा अभिमान वाटायला लागतो.

संतांनी असंग्रह वृत्ती जोपासण्याची गरज आहे असं कितीही कळकळीनं सांगितलं तरी त्यातून पळवाटा असतातच. ग्रंथसंग्रह करणे हे दासबोधात सत्त्वगुणाचं लक्षण म्हणून सांगितलेलं आहे ह्याचा मीही अधूनमधून आधार घेत असतो.

संग्रह करूनही केला नाही असं म्हणण्याची सोय आता या महाजालामुळे झालेली आहे. पुस्तकाच्या मुखपृष्ठांचा संग्रह करणारी ही साईट पाहिली तेव्हा भरून पावलो असं मला वाटलं. मराठी पुस्तकांच्या वाटेला हे भाग्य कधी येणार याची आता वाट पाहूया. लवकरच एखादी छांदिष्ट व्यक्ती- हवंतर वल्ली म्हणा- मराठी पुस्तकांच्या मुखपृष्ठांचा खजिना महाजालावर हजर करील आणि नुसते तिळा उघड असे म्हटले की खजिन्याची गुहा उघडेल यात मला तिळमात्र शंका नाही.

पद्मा सहस्त्रबुद्धे यांनी केलेलं माधव आचवलांच्या जास्वंद ह्या पुस्तकाचं मुखपृष्ठ नमुना म्हणून सोबत दिलेलं आहे. मराठीत दलालांपासून अवचटांपर्यंत आणि र. कृ. जोशींपासून अच्युत पालवांपर्यंत उत्तमोत्तम चित्रकारांनी नटवलेली मुखपृष्ठांची समृद्ध दुनिया आहे. पुस्तकाच्या आशयाचा, अंतरंगाचा वेध घेणारी त्यावर समर्थपणे स्वतंत्र भाष्य करणारी अन्वर्थक आणि समर्पक मुखपृष्ठे मराठीत खरोखरच अनंत आहेत.

नेव्हिल श्यूट च्या पॅन बुक्सच्या एका आवृत्तीत सर्व पुस्तकांची मुखपृष्ठे सुंदर ऑइल पेंटिंग्जची होती. त्यातली बरीचशी मला मिळाली.

जेन ऑस्टिनच्या पुस्तकांच्या पेंग्विन प्रकाशनाने काढलेल्या गिफ्टबॉक्स आवृत्तीत मुखपृष्ठांवर व्हिक्टोरियन स्त्रियांची व्यक्तिचित्रणे आहेत. सुदैवाने ह्या आवृत्तीतील सर्व पुस्तके मी मिळवू शकलो. त्यातले प्राईड अँड प्रेज्युडिस एका मैत्रिणीने निष्काळजीपणे हरवले तेव्हा मी खूप हळहळलो. पूर्वी कुठे नाही तर काळबादेवीच्या न्यू अँड सेकंडहॅंड बुक स्टॉलमध्ये असे काही मिळण्याची आशा होती. आता तीही उरली नाही.

पेंग्विन (आणि पेलिकन) पुस्तकांची मुखपृष्ठे हा खरंतर स्वतंत्र संशोधनाचा विषय होण्यासही हरकत नाही. अशा निवडक मुखपृष्ठांसाठी हे संकलन अवश्य पहावे.

सहजपणाने गळते ‘मी’पण

2009-02-08T00:28:00.001+05:30

मध्यंतरी महाजालावरील वाचन अशी एक नोंद मी ह्या ब्लॉगवर केलेली आहे. महाजालावरील ह्या मुशाफिरीत वाचनीय असे काही आढळलेले मी तेथे नोंदविलेले आहे.

आपल्या मनाच्या सकारात्मक विचार करण्याच्या ताकदीवर विश्वास असेल तर गंमत म्हणून ही साईट पाहण्यास हरकत नाही.

"Blogging : Never before have so many people with so little to say said so much to so few ."

ही ब्लॉगिंगची व्याख्या हा त्यातलाच एक मासलेवाईक नमुना आहे.

पण सर्व नकारात्मक प्रवृत्तींवर मात करतील अशा काही कामे असतात आणि ती पाहून तुमचा अहं पार लयाला जातो.

माझे ई-स्नेही श्री. अजय भागवत ह्यांनी निदर्शनास आणून दिलेल्या दोन साईट्स अशा प्रकारच्या आहेत. वरदा वैद्य ह्यांची विवस्वान ही खगोलशास्त्राविषयी मराठीतून माहिती देणारी अनुदिनी आणि त्यांचीच वातकुक्कुट ही हवामानशास्त्राची ओळख मराठीतून करून देणारी अनुदिनी पाहिली. मराठी भाषा मरणपंथाला लागलेली आहे का? अशी वायफळ चर्चा करीत बसण्यापेक्षा मराठीतून काम करण्यास सुरुवात करावी असा संदेश आपल्या कृतीतून देणा-या ह्या अनुदिनी आहेत. सचिन सखाराम पिळणकर ह्यांची अवकाशवेध ही अनुदिनीही अशीच आहे.

तात्पर्य - आंग्लाळलेल्या मराठी माणसांचा मराठीतून विज्ञान शिकण्यावर विश्वास राहिलेला नसला तरी त्यामुळे मराठी शास्त्रज्ञ निराश झाले आहेत असे मात्र दिसत नाही. मराठी विज्ञान परिषद पत्रिका आजही ते नेटाने चालवीत आहेत. विज्ञान विषयाची आकर्षक मांडणी मराठीतूनही करता येते ह्यावर आज विश्वास ठेवायला जे मराठी भाषक तयार नाहीत त्यांनी ही पत्रिका अवश्य नजरेखालून घालावी. वर्षाला रु.130/- इतक्या अत्यल्प वर्गणीमध्ये ही पत्रिका उपलब्ध आहे. (पण वर्गणी भरण्याचे कष्ट घ्यावे लागतात). परिषदेचा पत्ता आणि विज्ञान लोकप्रिय करण्याबद्दल परिषदेला मिळालेल्या राष्ट्रीय पुरस्काराच्या अनुषंगाने माहिती येथे उपलब्ध आहे.

असेच अप्रूप मला विश्वास भिडे -Retired and Happy- ह्यांच्या कामाचे वाटते.

त्यांनी सारे संतसाहित्य महाजालावर आणायचा संकल्प केला असावा अशी शंका येते. हरिदास ह्यांनी येथे अपलोड केलेली कीर्तने पाहिल्यावरही आपण नतमस्तक होतो. असे नेटाने आणि निरलसपणे काम करीत राहण्याची प्रेरणा ह्यांच्यासारख्या मंडळींना होते हे आपले परमभाग्य आहे.

कोशकार्यासारख्या कामात स्वतःला गुंतवून घेणारी प्रकाशझोतापासून दूर राहून कार्य करणारी माणसे मराठीला नवीन नाहीत हे खरे, पण नव्या तंत्रज्ञानाच्या आधाराने भाषेचे कार्य साधले जाणार आहे हे ओळखून प्रयत्नशील असलेल्या सध्याच्या मंडळींच्या दूरदृष्टीला आणि चिकाटीला दाद द्यायलाच हवी.

उपक्रम हे संकेतस्थळही मला श्री. अजय भागवतांनी दाखविले तेव्हा त्याचे अस्तित्व समजले. पण माझ्यासारखेच मागासलेले अनेक असतील. हे संकेतस्थळ नेमके कोण चालवीत आहे हे मला शोधूनही सापडले नाही. लोकसंग्रहाची अपार शुद्ध जाणीव आणि प्रखर आत्मनिष्ठ वैराग्य हा ज्ञानेश्वरांचा आदर्श मराठी मनाला नेहमी मोहवतो असे दुर्गाबाई भागवतांनी लिहिलेले आहे त्याचा प्रत्यय अनेकदा येतो.

आपल्या कामाचे अनन्यसाधारण महत्त्व ज्यांनी ओळखले होते अशा काही विद्वानांनी हेतुतः मराठीतून मौलिक लेखन केले. पं. भातखंडे, वि. का. राजवाडे आणि शं.बा.दीक्षित अशी काही नावे ह्याबाबत घेता येतील. आपले लेखन दुर्लक्षिता येणार नाही आणि त्यातील आशय जाणण्यासाठी इतर भाषकांना मराठी शिकण्याची प्रेरणा मिळेल असा सार्थ आत्मविश्वास ह्या मंडळींकडे होता त्यामुळे इंग्रजीत लेखन करणे शक्य असूनही त्यांनी ते टाळले.

गुणवत्तेचे निकष : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 8

2009-02-06T23:03:00.002+05:30

सामान्यतः कोणत्या ढोबळ निकषांनुसार संस्थेच्या शैक्षणिक गुणवत्तेचे मूल्यमापन केले जाते?

सामान्यतः सोप्या भाषेत हे निकष असे सांगता येतील :

अभ्यासक्रमाची खोली आणि तो राबवण्यातील कार्यक्षमता
शिक्षक : विद्यार्थी गुणोत्तर
स्वीकारार्हता किंवा मागणी : एका जागेसाठी येणा-या अर्जांची संख्या
किती विद्यार्थी अभ्यासक्रम यशस्वीरीत्या पूर्ण करतात ( टक्केवारीपेक्षाही केवळ संख्या महत्त्वाची)
शाळेतून/संस्थेतून बाहेर पडल्यावर विद्यार्थ्यांची भविष्यात होणारी प्रगती
ग्रंथालय सुविधा
प्रयोगशाळा सुविधा
संगणक सुविधा
संस्थेची जनमानसातील प्रतिमा / प्रतिष्ठा
शिक्षकांची गुणवत्ता
स्पर्धा परीक्षांमधील विद्यार्थ्यांचे यश
संस्थेला मिळणा-या देणग्या
संस्थेची स्रोतसमृद्धि
कर्मचा-यांच्या मनातील प्रतिमा
आत्मशोधनासाठी उत्पादकता संशोधन
इतर संस्थांसाठी सल्लासेवा देण्याची क्षमता

चौकटीबाहेरचे शिक्षणचौक

2008-12-20T10:41:00.001+05:30

भारतातील विद्यार्थ्यांना बिनभिंतींची शाळा नवीन नाही. वीटभट्‌ट्यांवरील कामगारांच्या किंवा ऊसतोडणीवरील कामगारांच्या मुलांसाठी स्वयंसेवी संस्थांनी चालवलेल्या अनेक शाळा बिनभिंतीच्याच आहेत.

पण विद्यार्थ्यांना आकृष्ट करण्यासाठी ब्रिटनमध्ये सुरू झालेल्या बिनभिंतीच्या शाळा वेगळ्याच आहेत. Learning Plazza नेहमीच्या शाळांऐवजी उभारून 'student as consumer of education' ही कल्पना राबविण्याचा प्रयत्न येथे सुरू आहे. द इंडिपेंडंट ह्या वृत्तपत्रातील 'Lessons without walls' हे वृत्त अवश्य नजरेखालून घालावे.

21 व्या शतकासाठी सुयोग्य शाळा असे ह्या प्रयोगाचे वर्णन करण्यात येत आहे. आपण ह्याची माहिती घेण्याचे कारण इतकेच की ह्याची नक्कल लवकरच ह्या ना त्या स्वरूपात आपल्याकडे चालू होईल. प्रगत तंत्रज्ञानाला विरोधासाठी विरोध नाही परंतु सृष्टीशी असलेला संवाद तोडून तो प्रतिसृष्टीशी जोडण्याचा अव्यापारेषु व्यापार लोकमान्यता मिळवीत आहे ह्याचे नक्कीच वाईट वाटते.

एकेकाळी शांतिनिकेतन हा आपला आदर्श होता ह्याचे विस्मरण आपल्याला झालेले आहे.

घोडा का अडला?

2008-12-16T22:32:00.001+05:30

घोडा का अडला?
भाकरी का करपली?

(आणि पोरगी हातून का निसटली?)

ह्या साऱ्या प्रश्नांचे उत्तर एकच आहे म्हणतात. न फिरवल्यामुळे !

ह्या फिरवाफिरवीच्या फंदात पडायचं कारण म्हणजे केविन केलीच्या टेकिनमवर वाचलेला त्याचा इशारा ! ह्या नोंदीमध्ये त्याने डेव्हिड पोगच्या निरीक्षणाचाही हवाला दिलेला आहे.

डिजिटल स्वरूपात आपला सगळा "ऍनॅलॉग' डेटा रूपांतरित करायचा आपण सगळ्यांनीच सपाटा लावलेला आहे. पण ही डिजिटल माध्यमे आपली माहिती जास्त काळ टिकवू शकतात हाच मुळात एक मोठा भ्रम आहे. त्यापेक्षा कागदावरची, टेप्सवरची किंवा फिल्म्सवरची माहिती बरीच जास्त टिकून आहे.

महत्त्वाचं म्हणजे घरातल्या कंप्यूटरवर बर्न केलेल्या डीव्हीडीज्‌ फक्त 2 वर्षे टिकतात म्हणे! आणि इथे पहावं तर जो तो डीव्हीडीवर बॅक अप घेतोय. सोन्याच्या डीव्हीडीज्‌ वापरल्या तर डेटा शंभर वर्षे टिकतो हा दावाही फोल आहे म्हणतात.

ह्यावर केलीनं सुचवलेला उपाय आहे स्टोअरेज ऐवजी मूव्हेजचा. माहिती साठवण्याऐवजी एका माध्यमातून दुसऱ्या नव्या माध्यमात फिरवण्याचा - रूपांतरित करीत राहण्याचा.

आपण विषाची परीक्षा घेऊ नये हे तर खरंच पण आपण स्वतः ह्याची चाचणी घेतल्याशिवाय डीव्हीडीज्‌ फेकूनही देऊ नयेत. जास्त माहिती हवी असेल तर ही साईट अवश्य पहावी.

शासकीय प्रयत्न : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 7

2008-12-11T14:31:00.002+05:30

शैक्षणिक गुणत्तेसाठी भारतात शासकीय स्तरावर कोणते प्रयत्न झालेले आहेत?

गुणवत्ता सुधाराचे प्रयत्न शासकीय स्तरावर बव्हंशी उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात झालेले आहेत. 1964-66 ह्या कालखंडात नेमलेल्या शैक्षणिक आयोगाने आपला पहिला अहवाल दिला. 1986 साली राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण ठरविण्यात आले 1992 साली कृतियोजना नक्की करण्यात आली. युजीसी (युनिव्हर्सिटी ग्रॅंट्‌स कमिशन) ऍक्ट, 1956 अन्वये शैक्षणिक गुणवत्तेची जबाबदारी मूलतः विद्यापीठ अनुदान आयोगाकडे आली. 1974-75 मध्ये युजीसीने COSIP (कॉलेज सायन्स इंप्रूवमेंट प्रोग्रॅम) आणि COHSSIP (कॉलेज ह्युमॅनिटीज अँड सोशल सायन्सेस इंप्रूवमेंट प्रोग्रॅम) हे उपक्रम सुरू केले. ज्यांचा अभ्यासाचा दर्जा चांगला होता अशा 120 महाविद्यालयांची निवड करून त्यांना स्वायत्तता देण्यात आली. आपला स्वतःचा अभ्यासक्रम आणि मूल्यांकन तसेच परीक्षापद्धती विकसित करण्याची मुभा ह्या महाविद्यालयांना देण्यात आली. 28 विषयांचे आदर्श अभ्यासक्रम 1990 च्या दशकाच्या पूर्वार्धात युजीसीने स्थापन केलेल्या अभ्यासक्रम विकास केंद्रांमध्ये तयार करण्यात आले.

1994 मध्ये गुणवत्तेवर देखरेख ठेवण्यासाठी दोन महत्त्वाच्या स्वायत्त संस्थांचे गठन करण्यात आले. युजीसी अंतर्गत नॅशनल ऍसेसमेंट अँड अक्रेडिटेशन कौन्सिल (NAAC) आणि एआयसीटीई अंतर्गत नॅशनल बोर्ड ऑफ अक्रेडिटेशन (NBA) तसेच डिस्टन्स एज्युकेशन कौन्सिल ऑफ इंदिरा गांधी नॅशनल ओपन युनिव्हर्सिटी (DEC-IGNOU) कडे दूरस्थ शिक्षण प्रणालीच्या समन्वयाची जबाबदारी सोपविण्यात आली.

शालेय स्तरावरील शैक्षणिक गुणवत्ता सुधारण्यासाठी भारतात काय प्रयत्न झाले आहेत?
शालेय स्तरावर राज्य सरकारांनी किंवा सामाजिक संस्थांनी आपापल्या परीने अनेक प्रयत्न केलेले असले तरी सखोल धोरणात्मक विचार आणि एकसूत्री उपाययोजना ह्या महत्त्वाच्या गोष्टी होताना दिसत नाहीत. ह्या स्तरावरील प्रयत्नांचा आणि त्यांच्या फलितांचा आढावा घेणारे पुस्तक येथे उपलब्ध आहे.

Offline

2008-11-17T21:30:00.001+05:30

निमित्त आहे New York Review of Books चे संपादक रॉबर्ट सिल्व्हर्स ह्यांच्या मुलाखतीचं. एलिझाबेथ हार्डविक ह्यांनी Harper's Magazine मध्ये "The Decline of Book Reviewing" असा निबंध लिहिला आणि त्यातून व्यक्त झालेली चांगल्या परीक्षणांची उणीव पूर्ण करण्यासाठी New York Review of Books ची सुरुवात कशी झाली वगैरे गोष्टी मुलाखतीत वाचल्या. (हार्पर्स मॅगेझिन पूर्वी नेटवर फुकट वाचायला मिळत असे नंतर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या जगातील - तसेच पहिल्या जगातील सुद्धा - फुकट्या वाचकांची चैन त्यांनी बंद करायचं ठरवलेलं दिसतंय. ऍटलांटिक मंथली सुद्धा पूर्वी फुकट वाचता यायचं. नंतर तेही हार्पर्सप्रमाणे बंदिस्त झालं. आता पुन्हा फुकट झालंय! असा बदल का करावा लागला ह्यावर James Fallows नं चांगलं लिहिलंय आणि केविन केलीच्या निबंधाचा संदर्भही दिलाय. पण "फुकट असलं तरी इतक्या मोठ्या संख्येनं "ह्यांच्या"सारख्यांशिवाय वाचतो कोण!" हा साक्षात्कार त्यांना झाला असणार हे आपलं माझं मत. हार्पर्सही हळूहळू येईलच वळणावर.)

मला (माझ्या अल्प कुवतीनुसार) कशा तऱ्हेची परीक्षणं आवडतात यावर एकदा विस्तारानं लिहायचंच आहे. पण परीक्षणवजा काहीतरी पूर्वी लिहिल्याचं आठवलं. मग शोधाशोध केल्यावर मे 1995 ते मे 2003 ह्या काळात उणीपुरी (म्हणजे उणीच) 46 टिपणं (म्हणजे परिच्छेदच ते ) लिहिल्याचा शोध लागला. त्यांना परीक्षणं म्हणायचं धाडस करणं शक्यच नाही. काय वाचलं त्याची त्रोटक यादी आहे ती. मध्येच एखाद्या वाक्यात शेरेबाजी आहे इतकंच. एक उदाहरण खाली देतोय :

20.01.97

श्री. पु. भागवत गौरव ग्रंथ श्रोत्रीनं वाचायला दिला. त्यानंच दिलेलं दुर्गा भागवतांचं कदंब अजून पडलेलं आहे. श्रोत्रीची taste चांगली दिसते. त्यानं दिलेलं अहिताग्नि राजवाडे ह्यांचं आत्मचरित्र बरेच दिवस ठेवून मग वाचलं. पुस्तक ताड-फाड, सडेतोड वगैरे आहे. सावरकर, रॅंग्लर परांजपे वगैरे भल्याभल्यांची चंपी त्यात केलेली आहे. स्वतःच्या व्यासंगाची साधना कशी केली हे सांगण्यासाठी हे पुस्तक लिहिल्याचं पुस्तकात लेखकानं वारंवार लिहिलेलं असलं तरी प्रत्यक्षात ही साधना कशी केली ह्याचा बोध पुस्तकातून मला झाला नाही.

सावरकरांचा प्रतिवाद, महात्मा गांधीजींच्या तत्त्वज्ञानाचा समाचार वगैरे गोष्टी वाचायला आवडल्या. (सावरकरांनी त्यांचं उसनं नेलेलं पुस्तक परत केलं नाही हा त्यांच्यावरचा रागही व्यक्त केलेला आहे). मतप्रदर्शन प्रामाणिक असल्यामुळे आणि त्यामागे conviction असल्यामुळे असाही एक दृष्टिकोन म्हणून वाचनीय आहे.

श्री. पु. भागवत गौरव ग्रंथातला ग. रा. कामत ह्यांचा लेख सुंदर आहे. सुनीताबाई देशपांडे ह्यांना श्रीपुंनी लिहिलेली पत्रे हा या ग्रंथातला सर्वात चांगला भाग आहे व त्यामुळे ग्रंथ संग्राह्य झालेला आहे. ग्रंथात राम पटवर्धनांचा लेख हवा होता. डॉ. वसंत पाटणकर आणि प्रा. यास्मिन शेख यांच्या लेखांमध्ये (अपरिहार्यपणे?) पुनरावृत्ती आढळते. डॉ. पाटणकरांचं त्यांनी भेट दिलेलं त्यांचं स्वतःचं पुस्तकही सवडीनं वाचायचंच आहे. तो योग कधी येतो ते पाहू.

बऱ्याच दिवसांनी वाचलं तेव्हा हे फार वाईट आहे असं वाटलं नाही. पुन्हा असा प्रयत्न करण्याचाही मोह झाला. त्या काळात आपण एक offline ब्लॉग लिहीत होतो हे जाणवलं.

तंत्रज्ञान आणि गुणवत्ता : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 6

2008-11-10T21:01:00.001+05:30

शैक्षणिक तंत्रज्ञानाशिवाय शैक्षणिक गुणवत्ता साध्य होणे अशक्य आहे का?

शैक्षणिक गुणवत्ता हा आता एक सांस्कृतिक विषय झालेला आहे. ज्या संस्कृतींमध्ये शैक्षणिक तंत्रज्ञान वापरले जाते त्या अधिक प्रगत मानल्या जात आहेत. प्रगतीची ही व्याख्या मान्य केली तर शैक्षणिक तंत्रज्ञान अनिवार्य ठरते. मात्र शैक्षणिक तंत्रज्ञान म्हणजे काय ह्याविषयी भिन्न मतप्रवाह आहेत. शैक्षणिक तंत्रज्ञानाच्या व्याख्या शैक्षणिक गुणवत्तेच्या संदर्भाने या सादरीकरणात केलेल्या आढळतील.

शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचे तत्त्वज्ञान हा मोठा विषय आहे. सारांशाने असे म्हणता येईल की शिकणाऱ्यांना कल्पनांचा शोध घेण्यास आणि शिकवणाऱ्यांना अर्थ समजावून देण्यास मदत करणारे कोणतेही तंत्रज्ञान अशा शैक्षणिक हेतूंसाठी वापरले असता ते शैक्षणिक तंत्रज्ञान ठरेल. शैक्षणिक तंत्रज्ञानात वेगाने बदल होत आहेत. त्यामुळे ज्या समाजाला सुसंस्कृत ठरायचे असेल त्याने ते आत्मसात करणे आवश्यक आहे.

नवे तंत्रज्ञान शिकण्यातील उदासीनता मराठी माध्यमाच्या शिक्षकांना म्हणूनच उपयुक्त ठरणारी नाही. जर प्रतिष्ठा प्राप्त करून घ्यायची असेल तर आधुनिक तंत्रज्ञानाची कास धरण्याशिवाय तरणोपाय नाही हे त्यांनी शक्य तितक्या लवकर आपल्या पचनी पाडून घ्यावे हे बरे.

गुणवत्ता तंत्रज्ञानातून येत नाही. तंत्रज्ञानाचा वापर आपण कसा करतो त्यावर गुणवत्ता अवलंबून आहे. तंत्रज्ञानाच्या वापरातून प्रतिष्ठा मिळेल पण गुणवत्ता साध्य करण्यासाठी त्या वापरामध्ये कौशल्य, कल्पकता आणि विवेक असायला हवा.

यशस्वी तंत्रज्ञान म्हणजे गुणवत्ता साध्य करून देणारे तंत्रज्ञान असे समीकरण मांडता येईल का?

नाही. एखादे तंत्रज्ञान यशस्वी का होते आहे त्याचे कारण शोधून त्या कारणाचा कल्पक वापर हवा. भावनिक गरज म्हणून चॅटिंग लोकप्रिय/ यशस्वी झाले. म्हणूनच भविष्यातील शिक्षणासाठी भावनांच्या सामर्थ्याचा वापर करावा असे तज्ञांना वाटते.

योग्य मनोभूमिका : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 5

2008-11-06T23:46:00.001+05:30

शैक्षणिक गुणवत्तेसाठी पूर्वअट कोणती आहे?

योग्य मनोभूमिका तयार होणे ही एकमेव पूर्वअट आहे. त्यामागील तर्कसंगती पुढीलप्रमाणे सांगता येईल :

सुधारणेस वाव आहे हे सर्व संबंधितांना मान्य व्हायला हवे.
सुधारणेसाठी बदलणे आवश्यक असते.
बदलासाठी सर्व संबंधितांची मुख्यतः मानसिक तयारी हवी
अभ्यासातून बदलाची दिशा स्पष्ट करून घ्यावी.
बदलाच्या व्यवस्थापनासाठी प्रायोजक, लक्ष्य आणि कार्यकर्ते कोण हे नक्की करावे.

वरीलपैकी प्रत्येक मुद्याची विस्ताराने चर्चा करणारे बरेच संशोधनात्मक लिखाण उपलब्ध आहे.

शैक्षणिक बदलाची दिशा आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या दिशेने आहे का?

शैक्षणिक गुणवत्ता हे ध्येय आहे, तंत्रज्ञान हे ध्येय नव्हे, असे भान ठेवून काळाबरोबर राहण्यासाठी आवश्यक तितकाच तंत्रज्ञानाचा अंगीकार करावा. गुणवत्तेचे प्रश्न अमूकच तंत्रज्ञान वापरून सुटतील असे नाही. साधनसामग्रीचा वापर गुणवत्तावर्धनासाठी कसा करावा ह्याचा विचार प्रामुख्याने मुख्याध्यापकांनी आणि शिक्षकांनी करायचा आहे.

अध्ययनक्षेत्रात तंत्रज्ञानाची, विशेषतः इंटरनेटची मर्यादा स्पष्ट करणारे सादरीकरण येथे उपलब्ध आहे ते अवश्य पहावे. पूर्णतः इंटरनेटवर अवलंबून राहण्याऐवजी इंटरनेटच्या जोडीने संगणकाचा वापर सादरीकरणे तयार करण्यासाठी वापरणे हा सुवर्णमध्ये ठरू शकतो. शिक्षकाचे श्रम आणि विद्यार्थ्यांचा वेळ वाचणार असेल तर असे तंत्रज्ञान अवश्य वापरावे. इंटरनेटवर विनामूल्य वापरासाठी अध्ययनसाहित्य, चित्रे, आकृत्या, ऍनिमेशन्स, व्हिडिओज्‌ वगैरे मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहेत. (उदाहरणार्थ विकीमीडियावरील प्रतिमा) आपल्याला हवे ते शोधण्याचे कष्ट घेतले तर शिक्षकांना आकर्षक सादरीकरणे तयार करता येतील.

NCERT Books

2008-10-29T22:19:00.001+05:30

महाराष्ट्रात बहुसंख्य विद्यार्थी राज्यातील एस.एस.सी. बोर्डाच्या परीक्षा देतात पण बऱ्याच शिक्षकांना आणि विद्यार्थ्यांना CBSE म्हणजे केंद्रीय बोर्डासाठी वापरली जाणारी NCERT ने तयार केलेली पुस्तके संदर्भासाठी हवी असतात.

हिंदी आणि इंग्लिश अशा दोन माध्यमांमधून ही पुस्तके उपलब्ध आहेत.

विशेषतः विविध स्पर्धा परीक्षा किंवा प्रज्ञा शोध परीक्षांना बसणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ही पुस्तके लागतात परंतु ही पुस्तके सर्व बुकडेपोंमधून मिळतही नाहीत. सर्व इयत्तांसाठी ही पुस्तके इंटरनेटवर येथे मोफत उपलब्ध आहेत.

गलद्दानगण्डं

2008-10-26T07:32:00.000+05:30

गलद्दानगण्डं मिल्द्भृंगखण्डम्‌ ।
चलच्चारुशुण्डं जगत्राणशौण्डम्‌ ।।
लसद्दन्तकाण्डं विपद्भंगचण्डम्‌ ।
शिवप्रेमपिण्डम्‌ भजे वक्रतुण्डम्‌ ।।

आद्य श्री शंकराचार्यांची स्तोत्रे प्रासमधुर आणि अर्थवाही तर आहेतच शिवाय जाणकारांच्या मते ती मंत्राक्षरयुक्तही आहेत. चार चरणांचे हे लहानसे श्रीगणेशस्तोत्रही असेच सुंदर असून स्वभावोक्ति अलंकाराचे सुंदर उदाहरणही आहे.

(ज्याचे) दानरूपी गंडस्थल गळते आहे, आणि ज्ञानार्थी भक्त भुंग्यांच्या थव्यांप्रमाणे तेथे रुंजी घालीत आहेत, (ज्याची) सुंदर सोंड रुळत आंदोलने करीत आहे, (जो) शौण्ड (सोंड असलेला) जगताचा तारणहार आहे, (ज्याचे) दन्तकाण्ड चमकते आहे, (जो) चण्ड (चण्डीपुत्र) विघ्नांचा नाश करीत आहे, (अशा) शिवप्रेमाचे घनीभूत सार असलेल्या (शिवपुत्र) वक्रतुंडाला मी भजतो.

आधी शोधलेचि पाहिजे

2008-08-16T22:21:00.001+05:30

सर्च इंजिन्समुळे माहितीच्या महासागराचा थांग लागणे शक्य झालेले आहे. 'गुगल' सारख्या सर्च इंजिनांनी माहितीचे अनेक पर्याय आपल्यासमोर क्षणार्धात हजर करण्याची किमया साध्य केलेली आहे.

प्रत्येक प्रश्नाचं गुगल हेच एक उत्तर झाल्यासारखं आहे.

गुगलसारखंच Cuil ("ज्ञान" ह्या अर्थाचा आयरिश शब्द) नावाचं सर्च इंजिन सध्या चर्चेमध्ये आहे (तशी सर्च इंजिन्स उदंड आहेत). पूर्वी गुगलसाठी काम करणाऱ्या तंत्रज्ञांनी ते विकसित केलेलं आहे. PIM software असा शोध मी गुगलमध्ये घेतला तेव्हा 16 लाख 70000 पानं सापडली आणि 'कूल' मध्ये 17 कोटी 75 लाख चारशे तेवीस पानं सापडली.

गुगलइतकं अजून कूल चांगलं नाही, बरंचसं असंबंद्ध आहे असं काही टीकाकारांचं म्हणणं आहे. मला मात्र ते आपल्या टूलबारवर कूल आयकॉन ठेवण्याइतकं नक्कीच चांगलं आणि महत्त्वाचं वाटलं.

स्पर्धा

2008-07-20T23:22:00.001+05:30

जगामध्ये अस्तित्वासाठी आणि आपल्या जनुकांना दीर्घायुष्य लाभावे म्हणून विविध प्रजातींमध्ये सतत स्पर्धा सुरू असते असे आपण जीवशास्त्रामध्ये वाचतो. परंतु एकाच प्रजातीचे नर आणि माद्या ह्यांची एकमेकांशी स्पर्धा होण्याचा प्रकार फक्त मानवामध्येच आढळत असावा.

शतकानुशतके स्त्रियांना दुय्यम दर्जाची वागणूक मिळाल्याने "पुरुषी' आणि 'बायकी' अशी गुणांची विभागणी झाली. स्त्रियांना मजुरी कमी मिळण्याचा प्रकार अद्यापही सुरू आहे. टेल्कोच्या शॉप फ्लोअरवरील कामासाठी अर्ज करण्यास स्त्री इंजिनिअर्सना मज्जाव करणाऱ्या जाहिरातीबद्दल थेट जेआरडींकडे दाद मागणारी एखादी सुधा (कुलकर्णी) मूर्ती अजूनही अपवादात्मकच आहे. संशोधनातून असेच आढळते की अजूनही बऱ्याच स्त्रियांना पुरेसा आत्मविश्वास आलेला नाही.

मात्र अलिकडे स्त्रिया पुरुषांशी वाढती स्पर्धा करू लागल्यावर "पुरुषी' किंवा "बायकी' असे काही गुण नसून फक्त "यशस्वी' ठरणारे गुण असतात असा साक्षात्कार पुरुषांना झालेला दिसतो. ह्याचाच परिणाम म्हणून आजचा शहरी पुरुष आपल्या रूपाकडे, नीटनेटकेपणाकडे आणि संवादकौशल्याकडे लक्ष पुरवू लागलेला आहे. स्त्रियांच्या ज्या गुणांमुळे त्यांना यश मिळते आहे ते गुण तो अंगी बाणवू लागलेला आहे. पुरुषांच्या ह्या नव्याने उदयाला आलेल्या वर्गाला मार्क सिम्पसन ह्यांनी "मेट्रोसेक्शुअल' (हेटरोसेक्शुअलच्या चालीवर) अशी संज्ञा बहाल केली आहे आणि ती लोकप्रिय झालेली आहे.

मेट्रोसेक्शुअल्सना एक आणखी फायदा होण्याची शक्यता आहे तो म्हणजे दीर्घायुष्य लाभण्याचा. स्त्रिया पुरुषांपेक्षा जास्त दीर्घायुषी असतात, पण आता त्यांचे गुण अंगिकारणाऱ्या पुरुषांचे सरासरी आयुष्यमान खरोखरच वाढेल का हे कळण्यास अजून काही वर्षे जावी लागतील. पण तशी शक्यता तर्कसुसंगत नक्कीच आहे.

विभिन्न समाजांमध्ये आणि संस्कृतींमध्ये तसेच विविध कालखंडांमध्ये स्त्री-पुरुषांच्या सामाजिक वर्तणुकींच्या भूमिका कशा होत्या ह्याचे वर्णन करणारी विकिपीडियामधील ही नोंद जिज्ञासूंनी अवश्य वाचावी.

चाकोरीबाहेरचं गणित

2008-06-24T10:02:00.001+05:30

शालान्त परीक्षा मंडळाने "सोप्या गणिताचा' पर्यायी विषय आणल्याचे आजच पेपरात वाचले. पण सध्या असलेल्या कठीण गणितानेही समाधान न होणारी काही मुले (आणि अर्थातच त्यांचे पालक व शिक्षक ) असतात. अशी मुले गणित अध्यापक मंडळाने घेतलेल्या गणिताच्या बहिःशाल परीक्षांना किंवा देशातील किंवा देशाबाहेरील गणित ऑलिंपियाडला वगैरे बसतात.

ह्या बालगणितींच्या प्रज्ञेला अनेक आव्हानात्मक प्रश्न खुणावत असतात.

"दोन संख्यांच्या चवथ्या घातांची बेरीज 3026 असेल तर खालील प्रश्नांची कारणांसह उत्तरे द्या:

-त्या संख्या किती अंकी आहेत?

-त्या संख्या दोन्ही सम की दोन्ही विषम किंवा एक सम आणि एक विषम अशा आहेत?

- त्या संख्या कोणत्या?''

अशा प्रश्नांची तर्काधिष्ठित उत्तरे कशी द्यावी ह्याचे मार्गदर्शन करणारी "गणितातील चाकोरीबाहेरील वाटा' ही श्री. वा. के. वाड ह्यांची उत्तम मराठी पुस्तिका (ISBN-81-7424-043-8) आहे.

गणितासाठी चांगलं काय? इंग्लिश की सेमी-इंग्लिश? वैदिक गणित की जपानी पद्धत की चिनी पद्धत असले प्रश्न ह्या पातळीवर आपोआपच निरर्थक ठरतात. कोणत्या आणि किती विद्यार्थ्यांनी ह्या फंदात पडावे हा चर्चेचा विषय असू शकतो. पण गणिताचे शिक्षक म्हणविणाऱ्या सर्वजणांनी मात्र अशा पातळीवरील गणितीय प्रश्नांशी अवश्य झट्या घ्याव्यात.

Copywriting syllabus

2008-06-16T21:11:00.001+05:30

Copywriting syllabus for BMM (Mumbai University)
Semester V
Paper II
Objectives:
To familiarize the students with various types of copywriting and develop their inherent writing skills
To train students to generate, develop and express ideas
To familiarize the students with contemporary advertising techniques
Syllabus
(Lectures to be used both for theory and practical)
1. Writing for print media - parts of a press ad- the headline, subhead, body copy (4)
2. Writing for TV (5)

Writing scripts and developing story-boards
Briefing the producer
Pre-production
Shooting
Post-production

2. Writing for radio (5)

Characteristics of radio environment
Message strategy
Writing the radio script
Radio production process

3. Writing for Internet (1)
4. Writing for outdoor
5. Writing for direct mail-letters, product brochures, leaflets, folders etc. (1)
6. Writing for innovative media (1)
7. The skill of proof-checking (1)
8. The grammar of copy-writing (1)
9. Copy for specialized areas (12)

Corporate advertising
Financial advertising
Recruitment ads
Retail advertising
Sale/Clearance Advertising
Advertising in Indian Languages
International markets - Language and campaign transfer
Political advertising
B2B advertising
Local advertising
Classified ads
Catalogue copy
Image advertising
Fashion and Life style advertising
Trade Advertising
Mail order advertising
PR advertising
Non-commercial / public service advertising
Government advertising
Awareness advertising
Agricultural advertising
Rural advertising
Food and beverages
Durables
Personal products

10. Different types of copy (7)
· Advertorials
· Infomercials
· Slogan and jingle ads
· Humour/sex/fear/anxiety ads
· Feel-good ads
· Light fantasy
· Demonstrations/testimonials
· Use of celebrity
· Slice of life
· Reason why
· Fund raising copy
· Comparative copy
· Motivational copy
11. Contemporary copywriting (5)
· The creative strategies, visual imagery, and copy used in current advertising
· Theoretical premises and industry practices.
12. Copy for different audiences (4)
· Children
· Women-Homemakers, modern women
· Senior citizens
· Executives
· Youth
13. Use of non-verbal communication in advertising (2)

Use of colours, shapes, gestures
Manipulation of the environments

Booklist
1. Arthur A Winters and Shirley F Milton, The Creative Connection : ad copy writing and idea visualization -- Fairchild Publications - 1989
2. Herschel Gordon Lewis, On the art of writing copy - Amacom 2000
3. Luke Sullivan, Hey Whipple, squeeze this - A guide to creating greater ads - John Wiley and sons 1998
4. Robert W Bly, The copywriter's handbook - Henry Holt and Company 1985
5. James L. Marra, Advertising Creativity : Techniques for Generating Ideas - Prentice-Hall 1990
6. Hank Seiden, Advertising Pure and Simple - Macmillan 1963
7. John Caples, Tested advertising methods.

ऐसी हस्ताक्षरे रसिके...

2008-05-16T01:10:00.001+05:30

कळफळकाच्या वाढत्या वापरामुळे "लेखन' करण्याचे महत्त्व कमी होत जाईल का? कॅल्क्युलेटर्स असल्यावर पाढे घोकायची आवश्यकता आहे का?

अशा तऱ्हेचे प्रश्न भारतीय परंपरेनुसार अप्रस्तुत आहेत. ज्या पद्धतीत स्वतःव्यतिरिक्त दुसऱ्या साधनावर अवलंबित्व येईल त्या पद्धतीला ह्या परंपरेने दुय्यम ठरविले आहे. (सर्वं आत्मवशं सुखम्‌ । सर्वं परवशं दुःखम्‌ ।। )इतकेच काय पण लेखन ही सुद्धा ह्या मौखिक परंपरेसाठी एक तडजोडच आहे. ज्ञान जर "न चोरहार्यं, न राजहार्यं' असे व्हायचे असेल तर ते कंठस्थ करणे हाच उपाय ह्या परंपरेने सर्वोत्तम मानलेला आहे.

लेखनाला ह्या परंपरेने दिलेली सवलत "आगम' विचारातून म्हणजे तांत्रिक परंपरेतून दिलेली आहे. अक्षराची आकृती हे एक "यंत्र' मानलेले असून त्यामध्ये प्रतीकातून ऊर्जा अभिव्यक्त करण्याची शक्ति गृहीत धरलेली आहे. बौद्ध परंपरेने हा विचार स्वीकारला आणि रुजवला. चीन व जपानमध्ये ह्या तंत्राचा आणखी विकास झालेला आढळतो. तेथील सिद्ध पुरुषांकडे भाविक कागद घेऊन जातात आणि त्यावर जणू "अक्षरं अर्थोऽनुधावति' अशा श्रद्धेने सिद्धपुरुषांकडून मजकूर लिहून आणतात आणि ते कागद घरात देवांच्या तसबिरींसारखे लावून ठेवतात.

श्री ज्ञानेश्वरांनीही "हे असो बहु पंडितु । धरोनि बाळकाचा हातु । ओळी लिही व्यक्तु । आपणचि' ह्या ओवीमधून लेखनातून ईश्वरी शक्तिचा आविष्कार होत असल्याचे ध्वनित केले आहे. हस्ताक्षर चांगले असावे हा समर्थांचा प्रसिद्ध आग्रहसुद्धा केवळ व्यावाहारिक आहे असे नाही. सॉमरसेट मॉमसारख्या लेखकांनी लेखनक्रियेचा लिहिणाऱ्याच्या मनावर होणाऱ्या परिणामाविषयी चिंतन केलेले आहे. रूढ प्रतीकांच्या प्रकटीकरणासाठी मेंदूने डोळे आणि हात ह्या अनुक्रमे ज्ञानेंद्रियाचा आणि कर्मेंद्रियाचा यशस्वी समन्वय करायची ही प्रक्रिया खरोखरच खडतर असल्याचे वैज्ञानिकही मानतात.

ह्या काहीशा गूढ वाटणाऱ्या चर्चेतून जमिनीवर उतरायचे तर "तारे जमींपर' ह्या चित्रपटाची आठवण होणे अपरिहार्य आहे. अवघड लेखनकलेविषयी भारतामध्ये इतकी लोकजागृती इतर माध्यमाद्वारे होणे शक्य नव्हते. अनेक अवघड कामे सोपी करण्याची किमया हिंदी सिनेमासृष्टीने केली आहे, पण त्याविषयी परत कधीतरी...

हाताने लिहिणे अजूनही कालबाह्य आणि संदर्भहीन झालेले नाही असे मत स्वीकारले तर हस्ताक्षर घोटवणे ओघानेच आले. हाताचे स्नायू फार कोवळे असताना अक्षरे गिरवू नयेत हा सल्ला हल्ली पालकांना पटत नाही. प्राथमिक शिक्षणाचा हा विषय पूर्वप्राथमिक शिक्षणाने खेचून घेतलेला आहे. तो आता पाळणाघरात कधी पोहोचतो त्याची वाट पाहूया. ("आमच्या क्रेशमध्ये कर्सिव शिकवतात !').

माझ्या लहानपणी पाटीवर अक्षरे गिरवण्यापेक्षा कित्ता गिरवावा लागला तर मला मोठे संकट वाटत असे. (मस्ट बी माईल्डली डिस्लेक्सिक, यू नो.) आता बालोद्यानात, आय मीन केजी मध्ये, कॉपी बुक ट्रेस करणे मुलांना आवडत नसेल. त्याचे एक कारण म्हणजे जे आपण गिरवतो ते संदर्भहीन आहे असे मुलांना जाणवत असावे. कॅट, हॅट, मॅट सारखे शब्द मुलाला किती रिझवणार? पण बाजारात तयार मिळणाऱ्या कॉपी बुकांमधून असलाच नीरस मजकूर असतो.

मुलांना आपला वाटेल असा मजकूर असलेली वाक्ये / शब्द ट्रेसिंगसाठी तयार करणे आता शिक्षकांना / पालकांना सहज शक्य आहे. तुम्हाला हवा असलेला मजकूर टाईप करा, त्याचे कॉपी बुक शैलीत हॉलो लेटर्समध्ये रूपांतर करून देणारी ही साईट अवश्य पहा. प्रिंट घ्या आणि लावा मुलांना गिरवायला (बिच्चारी !).

देवनागरीसाठी अशी साईट कुठली मिळायला? मराठी मुलांनी आणि त्यांच्या आईवडिलांनी काय करायचं? असा विचार मनात घोळत होता. शेवटी सर्वं आत्मवशं सुखं हा मंत्र आठवला.

थोड्याशा प्रयत्नांनी वर्ड आर्टमध्ये हे करणं सहज शक्य आहे हे ध्यानात आलं.

मराठी माध्यमातल्या मुलांनाही सोडू नका ! लावा गिरवायला ! पण एक विनंती ऐका. त्यांना बालोद्यानात अक्षरओळख खुशाल करून घेऊ दे. मात्र ती प्राथमिक विभागात किमान दुसरीपर्यंत जाऊ देत. मग अक्षरे घोटवून घ्या. आधी नको.

स्थानिक आणि वैश्विक परिमाणे : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 4

2008-05-13T19:19:00.002+05:30

शैक्षणिक गुणवत्तेसाठी राबविण्यात येणाऱ्या उपक्रमांची उद्दिष्टे काय असावीत ?

शैक्षणिक गुणवत्तेसाठी जाणीवपूर्वक राबविण्यात येणाऱ्या उपक्रमांची उद्दिष्टे उपक्रमांच्या स्तरानुसार आणि विद्यार्थ्यांच्या वयोगटानुसार बदलतात. पुढे दिलेली उद्दिष्टे दक्षिण आशियातील दर्जेदार शिक्षणाबाबत नवी दिल्ली येथे जागतिक बॅंकेच्या पुढाकाराने भरलेल्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेची आहेत :

शैक्षणिक गुणवत्तेचे मापन आणि वर्धन

गुणवत्ता सुधारणाऱ्या घटकांचा शोध आणि ते प्रभावी ठरण्यासाठी प्रयत्न - उदाहरणार्थ :

शिक्षकांमधील व्यावसायिकतेचा विकास
शिक्षकांसाठी प्रोत्साहक लाभ (ह्या विषयावरील एक उत्तम भाषण येथे आहे)
शिक्षकांचे उत्तरदायित्व
अधिकारांचे विकेंद्रीकरण
गुणवत्तेची हमी
शालेय स्तरावरील व्यवस्थापन
अध्यापन-अध्ययन प्रक्रिया आणि अध्यापनशास्त्र

दर्जेदार शिक्षण उपलब्ध होण्यासाठी अभिनव उपायांचा शोध

दर्जेदार शिक्षणासाठी समान संधी होण्याबाबत प्रादेशिक स्तरावरील अभ्यास
दर्जेदार शिक्षणासाठी संधी उपलब्ध होण्यासाठी खाजगी व सार्वजनिक क्षेत्रांमधील सहयोगाचा प्रादेशिक स्तरावर अभ्यास

उद्दिष्टांचा हा एक व्यापक स्तर झाला. एखाद्या बालोद्यानात दर्जेदार शिक्षणासाठी राबविण्यात येणारी उद्दिष्टे हे दुसरे टोक होईल. बालोद्यानासाठी गुणवत्तावर्धक उपक्रमांची उद्दिष्टे ठरवतानाही सहजासहजी न सोडवता येणारे धोरणात्मक प्रश्न उपस्थित होतात (विकीपीडियावरील हा लेख अवश्य नजरेखालून घालावा) -

बालोद्यानात उपस्थिती सक्तीची असावी की नसावी ? (विकसनशील देशांमधील पूर्वप्राथमिक शिक्षणाच्या फायद्यांविषयी एक चांगला संशोधन लेख येथे मिळेल)
बालोद्यानातील प्रवेशासाठी विद्यार्थ्याचे वय हा निकष ठेवण्याचे फायदे-तोटे कोणते ?
अभ्यासक्रमाचे विविध पर्याय एकत्रितपणे विचारात घ्यावे की एकच ठराविक अभ्यासक्रम असावा?
बालोद्यानाचा दैनंदिन कालावधी वाढवल्याने होणारे लाभ अल्पकालीन असतात असे संशोधनातून सिद्ध होत असतानाही शिक्षकांचा / पालकांचा हट्ट पुरवावा का?
बालोद्यानाचा अधिकाधिक लिखापढीच्या दिशेने होत असलेला प्रवास योग्य आहे का?

वरील दोन स्तरांचा विचार करताना असे ध्यानात येईल की वैश्विक विचाराध्येही स्थानिक परिमाणे महत्त्वाची आहेत आणि अनेक स्थानिक वाटणाऱ्या प्रश्नांचे स्वरूप वैश्विक आहे.

बीजगणिताची मुद्राराक्षसाशी झटापट

2008-04-09T00:17:00.000+05:30

प्रश्नपत्रिका संगणकावर तयार करणाऱ्या शिक्षकांना किंवा मुद्रकांना सगळ्यात नकोसे वाटते ते बीजगणितातील राशी आणि समीकरणे टाईप करणे. मायक्रोसॉफ्ट ऑफिस आणि ओपन ऑफिस अशा दोन्ही प्रोग्राम्समध्ये हे करणे शक्य असते. एमएस वर्डमध्ये इन्सर्ट - ऑब्जेक्ट - क्रिएट न्यू - ऑब्जेक्ट टाईप - मायक्रोसॉफ्ट इक्वेशन असा प्रवास केल्यावर इक्वेशन एडिटर उघडतो. त्यातील चिह्ने समजून घेऊन वापरणे अवघड नसले तरी वेळखाऊ आणि जिकिरीचे आहे. ओपन ऑफिसमध्ये फॉर्म्युला विभागात जास्त चांगला इक्वेशन एडिटर आहे पण तो वापरण्यासाठी बीजगणिताचे ज्ञान आवश्यक आहे. शिक्षक हाताने प्रश्नपत्रिका लिहिताना, ती वाचणाऱ्याला गणिताचे ज्ञान असल्याचे साहजिकच गृहीत धरतात त्यामुळे त्यांचे लिखाण मुद्रणशास्त्राप्रमाणे काटेकोर असत नाही. ही प्रश्नपत्रिका संगणकावर उतरवणाऱ्याला गणिताचे ज्ञान असतेच असे नाही. मग आनंदी आनंद. गणिताच्या पेपरमध्ये मुद्रणाच्या चुका नित्याच्याच आहेत.

गणिताची किंवा तांत्रिक पुस्तके छापताना ल टेक्स नावाची प्रणाली वापरतात. माध्यमिक शिक्षणापुरते बोलायचे तर इंटरनेटवर टेक्सएड, लिटरल मॅथ, मॅथकास्ट, फॉर्म्युलेटर टार्शिया, मॅथ मॅजिक असे अनेक इक्वेशन एडिटर्स विनामूल्य उपलब्ध आहेत.

त्यातील मॅथकास्ट हा एडिटर मला एखादा कॅल्क्युलेटर वापरण्याइतका सोपा वाटतो. त्यात चुका होण्याचा संभवही खूप कमी आहे. क्रमवर्तन (क्रमनिरपेक्षता) आणि सहयोग वगैरे नियमांचे तर्कशास्त्र त्यात आपोआप विचारात घेतले जाते. ह्या एडिटरसाठी लागणारे फॉण्ट्‌ससुद्धा विनामूल्य उपलब्ध आहेत. बैजिक राशी ह्या एडिटरमध्ये तयार करून वर्डमध्ये किंवा पेजमेकरमध्ये सहज चिकटवता येतात. गणिताच्या प्रश्नपत्रिका तयार करणाऱ्यांना हे एक वरदानच आहे.

Thought for new year

2008-04-06T21:59:00.001+05:30

Thyself thy enemy and thyself thy friend

उद्धरेत्‌ आत्मना आत्मानं न आत्मानं अवसादयेत्‌
आत्मा एव आत्मनः बन्धु: आत्मा एव रिपुः आत्मनः ।।

आपणच आपला स्वतःचा उद्धार करावा, आपले स्वतःचे खच्चीकरण करू नये
(कारण) आपण स्वतःच आपले मित्र आहोत आणि आपण स्वतःच आपले शत्रू आहोत.

- श्रीमद्भगवद्गीता 6.5

चांगल्या शिक्षकाचे निकष : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोतरे - 3

2008-04-01T19:23:00.001+05:30

शैक्षणिक गुणवत्तेसंबंधी निव्वळ तात्त्विक किंवा सैद्धांतिक चर्चा काय कामाची? त्याचा शिक्षकांना, विद्यार्थ्यांना व्यवहारात काय उपयोग होणार ?

असे फक्त ह्या विषयासाठीच नव्हे तर प्रत्येक विषयाच्या बाबतीत विचारता येईल. ज्यांना शैक्षणिक गुणवत्तेमध्ये वाढ करण्याचे काम जाणीवपूर्वक करायाचे असेल त्यांनी तात्त्विक / सैद्धांतिक भूमिका किंवा विषयाची तर्कसंगत मांडणी समजून घ्यायलाच हवी. व्यावहारिक पातळीवर काम करताना व्यवस्थापकांना किंवा शिक्षकांना 'टिप्स' देणारे साहित्य मुबलक प्रमाणात आणि सहज उपलब्ध आहे, ते वापरता येईल.

उदाहरण द्यायचे तर चांगल्या शिक्षकाचे निकष कोणते असावेत ह्याचे व्यवस्थापकांना मार्गदर्शन करणाऱ्या अनेक साईट्‌स आज इंटरनेटवर आहेत. पारंपारिक गुरुकुल पद्धतीचा प्रभाव नाकारण्यास राजी नसलेल्या सध्याच्या भारतीय संस्कृतीला मानवेल असा चांगला शिक्षक असा असावा :

-स्वतःहून पुढाकार घेणारा आणि इतरांशी जमवून घेऊन सक्रिय राहणारा

-ठाम, पण मैत्रीपूर्ण वागणारा

-परिपूर्णतेसाठी आग्रही पण दुराग्रही नसणारा

-आपल्या विषयाचे ज्ञान असलेला आणि विद्यार्थ्यांचा गरजाही ओळखणारा

-परीक्षाभिमुख पण जीवघेण्या स्पर्धेस उद्युक्त न करणारा

-टीका सौम्यपणे करणारा

अशी अपेक्षा असल्याचे मत दीप्ती गुप्ता ह्यांनी येथे नोंदवलेले आहे. अशा साईट्‌ससारखे अनेक स्रोत व्यवस्थापकांसाठी आज उपलब्ध आहेत.

शिक्षकांसाठी टिप्स आणि तयार सामग्री देणाऱ्या साईट्‌स तर असंख्य आहेत. त्यात साध्या पण उपयुक्त अशाही अनेक आहेत. उदाहरणार्थ शिक्षकांना संगणकावर प्रश्नपत्रिका तयार करण्यासाठी एक उपयुक्त साधन म्हणजे आकृतीची अथवा मजकुराची मापे घेण्यासाठी स्क्रीन रूलर म्हणजे स्क्रीनवर कोठेही उभी किंवा आडवी धरता येणारी मोजपट्टी देणारी ही साईट आहे. (शिक्षकांसाठीच नव्हे तर संगणक वापरणाऱ्या इतर कोणाहीसाठी उपयुक्त असे हे साधन विनामूल्य डाऊनलोड करता येते व वापरता येते.)

आपापल्या गरजेनुसार अशा सामग्रीचा मुद्रित साहित्यामध्ये किंवा इंटरनेटसारख्या संदर्भसाधनांमध्ये शोध घ्यायला हवा अथवा ह्या क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेण्यासाठी परिसंवाद, कार्यशाळा, व्याख्याने, सल्लामसलती वगैरे गोष्टींचे आयोजन करायला हवे. ह्या गोष्टी अवघड नसतात परंतु आपली सैद्धांतिक भूमिका स्पष्ट नसल्याने आपल्याला नेमके काय हवे आहे याचे भान आपल्याला आलेले नसते. हे भान येण्यासाठी शासनाने किंवा खाजगी संस्थांनी सुरू केलेले अभ्यासक्रम पूर्ण केले पाहिजेत. शिवाय विषय तर्कसंगत विवेचनातून प्रामाणिकपणे समजून घ्यायला हवा. ह्याच ब्लॉगवरील भाग1 आणि भाग 2 ह्या नोंदी म्हणजे या दिशेने सुरू केलेला माझा एक नम्र प्रयत्न आहे.

जादूचे चौकोन

2008-04-01T00:12:00.000+05:30

लहानपणी मला जादूचे चौकोन गोळा करण्याचा आणि तयार करण्याचा छंद होता. ज्या चौकोनात आडवी, उभी आणि तिरकी बेरीज सारखीच येते असे चौकोन.

एखादा 4 X 4 चौकोन तयार करण्याचा हा सोपा फॉर्म्युला पहा :

| 7 | 10|13+| 0 |

|12+| 1 | 6 | 11|

| 2 |15+| 8 | 5 |

| 9 | 4 | 3 |14+|

+ चिह्नाचा अर्थ काय ते पुढे पाहू. समजा आपल्याला चौकोनाची बेरीज 47 यायला हवी असेल तर (x-30) / 4 असे सूत्र वापरा. 47-30=17 भागिले 4 म्हणजे भागाकार 4 आणि बाकी 1 हे दोन अंक ध्यानात ठेवा.

आता आपल्या वरील चौकोनातील प्रत्येक अंकात भागाकार 4 हा अंक मिळवा आणि + चिह्न असलेल्या ठिकाणी 4+1=5 हा अंक मिळवा. झाला तुमचा 47 बेरीज येणारा जादू चौकोन तयार !

| 11| 14| 18| 4 |

| 17| 5 | 10| 15|

| 6 | 20| 12| 9 |

| 13| 8 | 7 | 19|

आता किती पद्धतींनी 47 बेरीज येते ते पाहू :

| A | B | C | D |

| E | F | G | H |

| I | J | K | L |

| M | N | O | P |

असा चौकोन असल्यास,

A + B + C + D= 47

I + J + K + L= 47

A + F + K + P= 47

A + D + M + P= 47

I + J + M + N= 47

C + D + G + H= 47

E + I + H + L= 47

A + E + I + M= 47

C + G + K + O= 47

E + F + G + H= 47

M + N + O + P= 47

M + J + G + D= 47

F + G + J + K= 47

A + B + E + F= 47

K + L + O + P= 47

B + C + N + O= 47

B + F + J + N= 47

D + H + L + P= 47

गणितातील गंमतीजमतींसाठी ही साईट पहा.

ही साईट पाहिल्यावर बऱ्याच दिवसांनी जुन्या आठवणी जाग्या झाल्या.

Math Knowledge

2008-03-20T00:44:00.001+05:30

Two mathematicians were having dinner in a restaurant, arguing about the average mathematical knowledge of the American public. One mathematician claimed that this average was woefully inadequate, the other maintained that it was surprisingly high.

"I'll tell you what," said the cynic. "Ask that waitress a simple math question. If she gets it right, I'll pick up dinner. If not, you do." He then excused himself to visit the men's room, and the other called the waitress over.

"When my friend comes back," he told her, "I'm going to ask you a question, and I want you to respond `one-third x cubed.' There's twenty bucks in it for you." She agreed.

The cynic returned from the bathroom and called the waitress over. "The food was wonderful, thank you," the mathematician started. "Incidentally, do you know what the integral of x squared is?"

The waitress looked pensive; almost pained. She looked around the room, at her feet, made gurgling noises, and finally said, "Um, one-third x cubed?"

So the cynic paid the check. The waitress wheeled around, walked a few paces away, looked back at the two men, and muttered under her breath, "...plus a constant."

------------------------

I found this anecdote here. Do visit the site if you want to read more.

व्याख्या : शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 2

2008-03-19T23:31:00.001+05:30

शैक्षणिक गुणवत्तेची व्याख्या कशी करतात?

शैक्षणिक गुणवत्तेची ठोस व्याख्या करता आलेली नाही. शैक्षणिक गुणवत्ता सुधारण्याशी सामाजिक उद्दिष्टे, सर्व पातळ्यांवरील निर्णयप्रक्रियेतील सहभागाचे स्वरूप असे मूलभूत प्रश्न निगडित आहेत.

शैक्षणिक गुणवत्तेच्या बहुआयामी विचारामध्ये पुढील पाच अंगांचा समावेश आहे :

1. अभ्यासक्रम

2. शिक्षकांची भूमिका

3. शाळेची संरचना

4. मूल्यनिर्धारण आणि देखरेख

5. स्रोत

ह्या पाचही गोष्टींची गुणवत्ता अंतिमतः शैक्षणिक दर्जा ठरण्यासाठी कारणीभूत होते. भारतामध्ये बहुसंख्य विद्यार्थ्यांसाठी सध्याच्या व्यवस्थेत अभ्यासक्रम फारच साचेबंद झाला आहे (किंबहुना ठराविक क्रमिक पुस्तके म्हणजे अभ्यासक्रम असा समज शिक्षकांनी करून घेतलेला आहे). शिक्षकाचे एकूण उत्पन्न आणि नाममात्र उत्पन्न ह्यातील फरक कमी झालेला आहे, म्हणजेच त्याचे "खरे' उत्पन्न कमी झाल्याने आपल्या पेशात त्याला स्वारस्य उरलेले नाही. शाळेची संस्थात्मक संरचना पुरेशी लवचिक नसल्याने नवीन बदलांचा स्वीकार करणे अवघड होत आहे. मूल्यनिर्धारण आणि देखरेख हे केवळ उपचार ठरत आहेत. शिक्षणाची जी काही गुणवत्ता अजून शाबूत आहे ती केवळ पारंपारिक स्रोतांच्या जोरावर टिकून आहे. नव्या स्रोतांची निर्मिती आवश्यक त्या वेगाने होत नसल्याने जुन्या स्रोतांना कवटाळणारे शिक्षण पुरेसे प्रागतिक होऊ शकत नाही. ह्या साऱ्यामुळे गुणवत्तेची घसरण, त्यामुळे स्पर्धात्मकता कमी, त्यामुळे अपयश, सतत येणाऱ्या अपयशाने अनास्था व अनास्थेमुळे गुणवत्तेची आणखी घसरण असे हे दुष्टचक्र आहे.

Blogging

2008-03-17T23:25:00.000+05:30

Unless you already have a blog and/or website, I'd earnestly request you have your presence on the web. The blog (short for web-log) of course is the simplest way. It is not necessary to make your blog public, only you may view it or alternatively you can easily restrict the viewership to your colleagues associates etc. If you make it public, lay people like me will also benefit. Eventually you can make your blog into an e-book or a printed book.

The blog is actually your digital diary where you can store anything from videos, music, graphics, pictures and text. The beauty is in the ability to pack almost infinite information in a single textual word or character by simply hyper-linking it to the information you want to classify/store. You go on posting the way things come your mind. Then you can categorize with labels/tags and the posts get automatically classified. You need not publish under you own name. But when you publish something of value, why not?

It's a way of keeping your personal thoughts and knowledge effortlessly recorded. You can easily draw upon it as a resource pool in future. You can also save your posts as drafts indefinitely, before you ultimately publish them. Moreover you are not using your pc's valuable hard disk space. It is stored on some hosting company's server. Everything is free. (Just give yourself a Broad Band connection for ease of operation). More importantly, you do have a duty towards your talents. Your talent already known to others and as well as known only to a few but not others. Now could be the time to make it known too.

Through the ages the typical enlightened Indian mind is against perpetuating its footprint and its achievement. It is a sublime and insouciant stance of the recognised, against the impermanence of things and against materialism. As a result we have a glorious history and rich heritage of knowledge but little or no documentation. This is yet another reason why one should overcome the reluctance and/or phantasm (doubting relevance and utility of your writing) and start blogging.

Why add another project to your already heavy burden?

To help ease your psyche. While writing, you may write only a few sentences but in the process 'n' number of things cross your mind. Thereby your many conscious creations get automatically externalised, (though not actually recorded) giving you a much needed relief.
A thinker once said that he could see some promise in me as a writer. "Do you write?'' he asked me. When I replied in negative, he said I should write, write anything, even a diary, so that I should not repent later that I did not write. I started writing 20 years after that incidence and I am really repenting that I did not start earlier. My son was asking me to write a blog since last three years and I am repenting that I did not start writing it then.
From students and professionals to eminent scientists and thinkers, everybody is blogging. Why not you, and if you do, please let everybody know!

शैक्षणिक गुणवत्ता प्रश्नोत्तरे - 1

2008-03-07T23:47:00.000+05:30

शैक्षणिक गुणवत्ता म्हणजे काय?

अनेक विकसनशील देशांमध्ये, विशेषतः "दुसऱ्या' जगातील देशांमध्ये चर्चेत असलेला हा प्रश्न आहे. ह्या प्रश्नाकडे पाहण्याचा भारतीय दृष्टिकोन असलेला लेख येथे वाचता येईल.

अंदाजपत्रकातील तरतुदी, शिक्षकभरतीचे धोरण, अभ्यासक्रम, भाषाशिक्षण, विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन, विद्यार्थ्यांच्या कलानुसार त्यांचे शिक्षणशाखांमध्ये वर्गीकरण, शैक्षणिक व्यवस्थापन, शिक्षक-विद्यार्थी गुणोत्तर, शिक्षणसंस्थेचा परिसर, शिक्षकांचे शिक्षण आणि प्रशिक्षण अशा विविध शिक्षणविषयक बाबींचा विचार त्यामध्ये येतो.

ह्या क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या काही स्वयंसेवी संस्थांनी आपल्या कामाची दिशा नक्की करण्यासाठी ज्या चार महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचे ठरवलेले आहे, ते प्रश्न असे आहेत -

1. आपल्या विद्यार्थ्यांनी काय शिकावं असं आपल्याला वाटतं?

2. विद्यार्थ्यांनी ते शिकून आत्मसात केलेलं आहे का हे आपल्याला कसं कळेल?

3. विद्यार्थ्यांनी ते आत्मसात केलेलं नसेल तर आपण काय करणार आहोत?

4. ज्या विद्यार्थ्यांनी हे आत्मसात केलेलं आहे त्यांना आणखी सखोल ज्ञान देण्यासाठी आपण काय करणार आहोत?

शासकीय स्तरावरून शिक्षणाची गुणवत्ता सुधारण्याचा जेव्हा प्रयत्न होतो तेव्हा त्याला प्रचंड विरोध होतो असा सार्वत्रिक अनुभव आहे. कॅनडामधील काही राज्यांनी केलेला शैक्षणिक गुणवत्तेचा कायदा वादग्रस्त ठरलेला आहे. ऑस्ट्रेलियामध्ये शालांत परीक्षा मंडळांवर गुणवत्तेच्या प्रश्नासाठी नियंत्रण ठेवणारे मंडळ आहे. परंतु त्याला मर्यादित यश मिळालेले आहे. महाराष्ट्रातील उचपदस्थ शैक्षणिक अधिकाऱ्याने वैफल्यग्रस्त होऊन दिलेला राजीनामा हे एक ताजे उदाहरण आहे. (चौथीमध्ये गुणवत्ता प्रमाणक अशी सार्वत्रिक परीक्षा घेण्याचा प्रयत्न ह्या अधिकाऱ्याच्या अधिपत्याखाली झालेला होता.)

चीनमध्ये ह्या प्रश्नावर लक्षणीय संशोधन झालेले आहे व ह्या दिशेने त्या देशाला मिळालेले यश लक्षणीय मानले जाते.

Personal Productivity

2008-03-06T01:39:00.000+05:30

Personal productivity is currently the most fervently discussed topic on the web. With his "First Things First" and "Seven Habits," Stephen Covey invaded the lives of managers and aspiring leaders in every field. David Allen's "Getting Things Done" made history with GTD becoming the buzz word. 'Geeks' and netizens flocked around the concept and chirped and croaked 'GTD' to no end. PIM (Personal Information Management) software applications like MS Outlook and the ever expanding G-mail incorporated GTD into their newer versions with modifications and add-ons. Many other productivity gurus joined the fray and tweaked the idea to develop their own "systems."

There are thus many "productivity schools." You have Mark Forster's 'Do It Tomorrow' (DIT), Neil Fiore's 'The Now Habit,' and ZTD - a combination of Zen Habits and GTD, to name a few. All these systems preach various systems of time management or life management.

Covey asks you to define various roles you need to play in life and classify your "to-dos" according to various combinations of urgency and importance with reference to your roles in life. The tasks are also classified as leading to spiritual and non-spiritual developmental goals and a conscious effort is advised to strike a balance.

David Allen's ('DA') system GTD advocates unloading psyche of its various minor or major preoccupations as to-dos into some system, a process of capture. The captured tasks are then classified as actionable and non-actionable and so on to the smallest actionable unit i.e. 'next action'. At any moment you choose from these next actions to act upon it, considering the elements of suitability viz. context, your level of energy etc. In this manner you progress bit by bit to your goal ('project') engaging in periodical reviews on the way, to gather your bearings. The aim of the system is to achieve a de-cluttered, stress-free, "mind like water" state akin to the idea of "flow" put forth by psychologist Mihály Csíkszentmihályi .

DIT advises you to take up only chewable bites and limit your daily tasks by "closing the lists" while The Now Habit teaches you to deal with procrastination issues and also incorporates the idea of "un-scheduling".

Finally, there is also a book called "The Perfect Mess" that theorizes 'hidden benefits of disorder'. (By Eric Abrahamson and David H. Freedman ).

There are various e-mail groups that discuss and explore these systems.

J Krishnamurti has classified time into three varieties. Genealogical Time, Mechanical Time and Psychological Time. With a marked shift from earlier years, the modern systems are venturing into psychological time management along with management of mechanical time. However, they seem to ignore the individual's appetite for leisure (the way we speak of the risk appetite of an investor). Any prior definition of leisure tends to lose its very essence and turns it into "work." The 'let go' approach should be inducted in the right doses to satisfy this appetite. (This I find in DIT to some extent). Otherwise, to quote Krishnamurti again, it becomes an "effort" 'to become' efficient/happy/successful rather than 'being' efficient/happy/successful "effortlessly".

Warning : Productivity literature is dubbed as 'Productivity Pron' (Euphemism for "porn") in which people indulge to get pseudo-satisfaction of being productive.

A reader's response

2008-02-20T00:01:00.000+05:30

What does a reader read?

The reader reads his own mind in whatever he reads। In anything that challenges the limits of the projection of his mind, he finds a challenging read.

A true reader is always on the lookout for writings that are appealing and enriching to the accumulated whole of his experience - his mind. A writing without such personal appeal or character is something that is read only mechanically, without really listening to what it "says."
Successful writing is always writing created by a single mind because good writing that appeals always has a character and is characterized by an individual vision and style. Vision and style combine to form character or voice as it is often called. It is the writer's voice that prompts the writer employ certain ideas, words and phrases and combinations of these. It reflects a unique expression of soul, the voice, that transforms writing, otherwise a mere collection of words, into a thought.

A satisfied reader, having read this thought, may not respond to the writer - the physical person - as he already finds himself in tune and in a satisfying dialog with the "voice" of the writing।

This is my humble addition to the possible explanations of Warnock's dilemma.

कुत्र व्रजामो वयं...

2008-02-17T23:44:00.001+05:30

बापूंनी माझं एक पुस्तक काल मला परत दिलं. ""सदाचार-चिंतनी'' हे अनाथ विद्यार्थी गृहाच्या डॉ. ग. श्री. खैर ह्यांचं ते पुस्तक आहे. सातवीमध्ये माझा पहिला नंबर आल्याबद्दल मला ""दहिसर सेवा समाज तरफथी'' मिळालेलं.

हे पुस्तक म्हणजे डॉ. खैर ह्यांची वैचारिक डायरी आहे. आपल्या विचारांचा आल्बम असावा असा एक विचार त्यांनी मांडलेला आहे. (आज त्यांनी नक्की एखादा ब्लॉग लिहिला असता.) आपण आपले फोटो आल्बममधून पाहताना जशी आपल्यातील स्थित्यंतरे आपल्याला मोहवतात तसे वैचारिक बदल, स्थित्यंतरे आपल्याला नंतर पाहायला आवडतील असा तो विचार आहे.

ह्या पुस्तकामुळे बऱ्याच पूर्वस्मृती जाग्या झाल्या. अशीच पुस्तके कोणाकोणाला मिळालेली होती ते आठवले.

ते दिवस आठवले की आपण स्वतःला पार विसरून गेल्याचे जाणवते. त्या दिवसांची कमाई आता केवळ काही मित्रांच्या मैत्रीच्या स्वरूपात शिल्लक आहे. अजूनही हे मित्र ओळख दाखवतात. They respect me for what I had been...not for what I am...

ज्ञाताच्या साहाय्याने मनाला stimulate करण्यातला फोलपणा आता जाणवतो. "बाह्य भैरवीच्या प्रीतीला' प्रतिसाद देणारं वेडं मन आपला निरागसपणा केव्हाच घालवून बसलंय. त्या विश्वातून मी आता तडीपार झालेलो आहे. माझ्या नव्या व्यावसायिक विश्वात ती credentials आता चालत नाहीत. आताच्या जगात असं झालंय की
"Unless you kill, they won't yell murder!''

Self Consumption

2008-02-17T00:48:00.001+05:30

Economics मध्ये बऱ्याचवेळा self consumption हा विचार येतो. उत्पादनाचा जो भाग उत्पादक स्वतःसाठी वापरतो त्याला self consumption म्हणायचे. उत्पादनाचा पसारा जसा वाढवावा तसे हे self consumption वाढत जाण्याची शक्यता बरीच जास्त असते.
आपल्यामधील Nacissism हा एक self consumption चाच प्रकार आहे. आपल्या इमेजची चटक आपल्याला लागली की हा प्रकार बळावतो. तांदूळ जास्त पिकला की तो कुजवून त्याची दारु करून पिण्याकडे प्रवृत्ती वाढते. Overproduction अनेकदा नशेला कारणीभूत होते. जास्त पीक आले की पडत्या भावाने विकावे लागते - ते परवडत नाही. मग self consumption वाढवायचे.
Use आणि consumption ह्यातला फरक चटकन उमगत नाही. Use हा निर्मितीसाठी असतो consumption मात्र निर्मितीसाठी नसते - ते तृप्तीसाठी असते.
Assets च्या liquidity चे आणि durability चे संतुलन साधता आले की consumption मध्ये moderation आणता येते.

महाजालावरील वाचन

2008-02-12T00:55:00.000+05:30

इंटरनेटवर चांगलं वाचायला बरंच काही आहे पण ते सहजासहजी सापडतंच असं नाही. एखादा वाचनीय लेख सापडला की म्हणूनच बरं वाटतं. Waving Goodbye to Hegemony हा पराग खन्ना ह्यांचा लेख असाच वाचनीय आहे. मोठा आहे, पण वेळात वेळ काढून वाचावा असा आहे. जगामध्ये एक नाही तर तीन राजकीय ध्रुव निर्माण झाले असल्याचा सिद्धांत लेखात मांडलेला आहे. ज्याप्रमाणे भारतात प्रादेशिक पक्षांना महत्त्व आलेले दिसते तसेच जागतिक स्तरावर "दुसऱ्या' जगातील राष्ट्रांना महत्त्व कसे आले आहे ह्याची हकीकत सांगितलेली आहे.

युएसमधील प्रसिद्धिमाध्यमांमध्ये कार्यरत असलेल्या काही विचारवंतांनी देशासमोरील प्रश्नांची चर्चा करण्यासाठी न्यू अमेरिका फाऊंडेशन स्थापन केलेले आहे. http://www.newamerica.net/ या त्यांच्या साईटवर बराच वाचनीय मजकूर आहे.

ब्लॉग म्हणजे काय हे आता बहुतेकांना माहीत झाले आहे पण डायव्हिलॉग म्हणजे काय? व्हिडिओ डायलॉग. ह्या दृक्‌श्राव्य संवादांचा आनंद घेण्यासाठी साईट आहे -http://bloggingheads.tv/diavlogs/

मराठी ई-लेखन वाचायचं असेल तर मनोगत ही साईट अवश्य पहावी. थोडी वात्रट-थोडी सिरियस साईट हवी असेल तर मिसळपाव चांगली आहे.

Obituaries

2008-01-27T01:12:00.000+05:30

Image via Wikipedia

You may think I am a queer sort of a guy if I confess I read the obituary column first whenever I lay my hands on a copy of "The Economist". Here you will find some of the best of the genre. You may not have even heard about the dead but it is interesting to know how the character is made alive in just a page length. These obituaries are nicely drafted and well-researched. When Boris Yeltsin died, the column wrote :

"...Though Mr Yeltsin was a Communist Party boss, he never turned into Homo sovieticus; he preserved the qualities and sensibilities of a Russian man. As Alexander Solzhenitsyn put it, he was almost too Russian. He was spontaneous, erratic, frequently drunk, talented, sincere, witty, full-hearted. His hugeness as a character matched the scale of the changes in his country..."

You may like to read the full text here.

See what the column says about Benzir Bhutto:

"... In one debate, an opponent described her father as “a tradesman of some description. A butcher, I gather.” Benazir looked as if she had been slapped in the face. Her father earned this sobriquet from the slaughter in East Pakistan as Bangladesh struggled to be born....

...After her assassination, a handwritten will was produced. Foreseeing her own untimely end, it bequeathed her party, like the dynastic heirloom it has become, to her husband, who said he would pass leadership to their 19-year-old son. For a woman who claimed to be driven by a burning desire to bring democracy to Pakistan, it was a curious legacy..."

You may like to read the full text here.

The New York Times is yet another publication where you get to read good obituaries. When Narsimha Rao died, Amy Waldman wrote..."Not known for his charisma, and loath to give interviews, Mr. Rao was a wily, even ruthless politician capable of outfoxing rivals in a faction-riddled party..." and you may like to read the full text here.

Acharya (P K) Atre was known to write well-remembered obituaries. I also recollect some leaders from "Kesari" Selections penned by none other than Lokamnya Tilak in the honour of the well-known of his times. For somebody who died young after a remarkable contribution, he would write :

मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो नश्चिरं धूमायते

In recent times of course, the name of remarkable obituary writer which easily comes to mind is that of 'Khushwant Singh.' and I have a copy of his 'Death at my my doorstep'

Evolution

2008-01-09T11:43:00.000+05:30

The story of how I evolved into an amateur reader of books and articles about evolution and Darwinism, dates back to the 80s. It was the time when I used to frequent the reading rooms of The Asiatic Society of Mumbai. The Natural History Magazine was readily available and Stephen Jay Gould's column "This View Of Life" soon became a "not to be missed" favourite.

The column heading was borrowed from Darwin's famous quote "There is grandeur in this view of life." What made the column interesting was Gould's multi-disciplinary approach and his predilection for literary content. His pages were a treat, linking a concept from one discipline to another from yet another discipline, which made the column immensely content-rich for lay readers like me. His specialization as a paleontologist was certainly his strength but he must have faced severe criticism from his peers for his voyeurism away from his discipline.

And as a happy coincidence, I also found his books like the "Flamingo's Smile" at Strand Book Stall. His column ended with his heroic fight with cancer. The column continued under the same heading for some time but that view of life was not the same.

To anybody who wants to venture into this subject, I would unhesitatingly recommend Stephen Jay Gould. Some of his articles are available on the net and his official site is under construction. Read more about Gould here and here.