वामनपंडित – यथार्थदीपिका ह्या ग्रंथाचे कर्ते

`नमिला साष्टांग श्रीपतिभक्तिरसज्ञ वामनस्वामी ।
रसभावना तत्कवना मानी या तेवि वाम न स्वामी’
- मोरोपंत
शाळेत वामनपंडितांच्या आणि रघुनाथपंडितांच्या¹ कविता होत्या त्यामुळे ही नावे कानावरून गेलेली, ओळखीची होती.
पुढे वामनपंडितांनी (मूळ नाव – वामन नरहरी शेष) गीतार्थबोधिनी ह्या ग्रंथात गीतेच्या प्रत्येक श्लोकाचे मराठी समश्लोकी, आर्या, हिंदी दोहा, मराठी ओवी आणि अभंग अशा पाच प्रकारच्या रचनांमध्ये केलेले रूपांतर वाचनात आले. केतकरांच्या ज्ञानकोशातील वामनपंडितांवरील नोंदीचा काही भाग असा आहे -

“यमकें लांब लांब साधण्यांत याचें कौशल्य दिसून येतें. म्हणून यास यमक्या वामन असेंहि म्हणतात. याचें कांहीं भाषांतररुप काव्य आहे व कांहीं स्वतंत्र आहे. भर्तृहरीचीं श्रृंगार, नीति वैराग्य शतकें, गंगालहरी, समश्लोकी गीता हीं भाषांतरित होय. निगमसागर नांवाचा वेदांतपर ग्रंथ त्यानें लिहिला आहे. त्यानंतर, 'यथार्थदीपिका' या नांवाची गीतेवरील टीका अनेक लोकांच्या सूचनेवरुन त्यानें लिहिली. व तींत आंधळी भक्ति ही कुचकामाची असून ज्ञानयुक्त सगुण भक्तीच श्रेष्ठ व मोक्षसाधनाचा उत्तम मार्ग म्हणून प्रतिपादिलें आहे. या ग्रंथाची ओवीसंख्या २२ हजारांवर आहे.’’
जिज्ञासूंनी मूळ नोंद² येथे पहावी.
आधुनिक काळात अशा काव्याला कृत्रिम म्हणून हिणवण्यात आले असले तरी पाच प्रकारच्या काव्यरचनांच्या स्वभाव लक्षात घेऊन केलेली ही रूपांतरे पाहिली की आपण थक्क होतो. उदाहरणार्थ आपण पुढील श्लोक पाहू :
मूळ श्लोक
सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्‌ ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ २-१ ॥
वामनपंडितांची गीतार्थबोधिनी

समश्लोकी
कृपाविष्ट तसा पार्थ आशीं नेत्रांत दाटली
बोले विषादयुक्तातें त्यातें हें मधुसूदन ॥
आर्या
संजय म्हणे किरीटी साश्रुसखेदहि बहूकृपावंत । होतां मधुसूदन तो बोले वचनें तयासि भगवंत ॥
दोहा
लेऊ सास असुवाभरें अर्जुन करुणाभाय । बहुबिखादसों जुगत लखी बोले श्री जदुराय ॥
ओवी
संजय म्हणे धृतराष्ट्रातें । अर्जुन वेष्टिला मोहें बहुतें । अश्रुपात आलें नेत्रांतें । देखोनि बोलिला श्रीकृष्ण ॥
अभंग
श्री गुरुव्यासाचा । शिष्य सद्विद्येचा । धृतराष्ट्रदेवाचा । –तोषदानी ॥1॥ बोले राया देव । उघड अपूर्व । तरी हें वैभव । भोक्ता होसी ॥2॥ कृपेनें व्यापीला । सांडित अश्रूला । येथें पार्थ भ्याला । विषादानें ॥3॥ मग मधुरिपू । शांतवी अमूपू । शांतवावें वपू । तुका म्हणे ॥4॥

ज्ञानेश्वरांच्या भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी) ह्या टीकेप्रमाणे वामनपंडितांनी लिहिलेली गीतेवरील ओवीबद्ध टीका यथार्थदीपिका ह्या नावाने प्रसिद्ध आहे. ज्ञानेश्वरीइतका हा ग्रंथ पुरातन आणि समृद्ध नसला तरी त्याची शैली मर्मग्राही असून विविध प्रमेयांचा विभिन्न दृष्टिकोनांमधून केलेला अभ्यास आणि ज्ञानयुक्त सगुणभक्तिचे प्रतिपादन हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे.
उदाहरणार्थ,

यांस मी मारूं कैसा? । इतकाच श्लोकाचा वळसा ।
हे मरती कीं शोक ऐसा । न करी अर्जुन ॥
ऐसा वाखाणितां अर्थ । हा दोष ठेविती समर्थ ।
याचा अर्थ यथार्थ । वाखाणिला ऐसा ॥
कीं यांस मारणें अधर्म । तेव्हां शोक करणें अधर्म ।
तरी श्लोकाचें मूळ भ्रम । कीं हे मरती म्हणोनि ॥   

वामनपंडितांचे आजोबा वामन अनंत शेष हे विजापूर दरबारी ग्रंथपाल होते. संस्कृत आणि फार्सी ह्या भाषा त्यांना अवगत होत्या अशी मराठी विश्वकोशातील नोंद आहे. 1666 साली वामनपंडित घरसंसार सोडून बाहेर पडले आणि त्यांनी संन्यास घेतला. 

निगमसार, कर्मतत्त्व, ब्रह्मस्तुती, अनुभूतिलेश हे त्यांचे वेदान्त तत्त्वज्ञानावर आधारित ग्रंथ आहेत. रामजन्म, अहिल्योद्धार, सीतास्वयंवर, भरतभाव, लोपामुद्रा संवाद ह्या त्यांच्या रचना रामायणावर आधारित आहेत.  

गजेंद्रमोक्ष, नामसुधा, वनसुधा, वेणुसुधा, मृत्तिकाभक्षण, हरिविलास, रासक्रीडा अशी आख्यानेही त्यांनी रचलेली आहेत. द्वारकाविजय हा त्यांचा ग्रंथ भागवताच्या दशम्‌ स्कंधावर आधारित आहे.
वामनपंडितकृत सर्व संग्रहाचे प्रकाशक  माधव चंद्रोबा असून ग्रंथाची छपाई  शिळा छापखान्यात, दगडावर अक्षरे कोरून केलेली आहे. प्रकाशन काल - शके १७९० (सन १८६८) आहे. मुंबईतील बाळाजी आणि कंपनी ह्या प्रकाशनसंस्थेने वामनी ग्रंथ हे मासिक 1889 च्या नोव्हेंबरपासून सुरू केले. वामनपंडितांच्या ग्रंथांची जुनी हस्तलिखिते मिळवून, ती शुद्ध करून छापणे हे त्याचे उद्दिष्ट होते.
वामनपंडितांविषयी अधिक माहिती जया दडकर आणि इतरांनी संपादित केलेल्या `संक्षिप्त मराठी वाङ्मयकोशामध्ये (आरंभापासून 1920 पर्यंतचा कालखंड) मिळू शकेल.
 
वामनपंडितांच्या³ 67 हून अधिक ग्रंथांची यादी⁴ मराठी विकिपीडियाने दिलेली आहे. त्यांचे 20 ग्रंथ येथे⁵ ऑनलाईन उपलब्ध आहेत. यथार्थदीपिका हा ग्रंथ राज्य मराठी विकास संस्थेच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.  आपल्या भाषेतील ह्या ठेव्याकडे अडगळ म्हणून न पाहता पूर्वग्रह बाजूला ठेवून ह्या समृद्ध साहित्याचा आस्वाद घ्यायला हवा.

संदर्भ :
1. https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4
2. http://ketkardnyankosh.com/index.php/2012-09-06-10-45-30/10434-2013-03-05-04-52-44
3. http://www.chanefutane.com/articles.php?articlesid=40
4. https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4#.E0.A4.89.E0.A4.A4.E0.A5.8D.E0.A4.A4.E0.A4.B0_.28.E0.A4.B5.E0.A4.B0.E0.A5.8D.E0.A4.A4.E0.A4.AE.E0.A4.BE.E0.A4.A8.29.E0.A4.95.E0.A4.BE.E0.A4.B2.E0.A5.80.E0.A4.A8_.E0.A4.9F.E0.A5.80.E0.A4.95.E0.A4.BE
5. http://www.transliteral.org/pages/i141129060408/view

अस्तित्वाचा अर्थ

 

आपण अस्तित्वात असतो म्हणजे काय? हे 'असणे' काय आहे? असा गहन प्रश्न आपल्याला सहसा पडत नसला तरी कधीकधी मात्र तो पडतो. त्या प्रश्नाचे शब्द नेहमी असेच असतात असे नाही पण आशय मात्र असाच असतो.

आपल्या अस्तित्वाच्या ह्या अनुभवाविषयी सतत जागरुक असणे, आपण स्वतःमध्ये 'उपस्थित' असणे ह्याला हल्ली mindful meditation असे म्हणतात आणि तणावमुक्तिसाठी वापरण्याचे एक तंत्र म्हणून ते लोकप्रियही होत आहे. 'टू बी ऑर नॉट टू बी' असा प्रश्न आत्महत्येचे विचार करणार्या हॅम्लेटच्या मनात घोळत होता आणि त्यामागील हेतू 'टू एंड द हार्ट-एक' असा होता. अस्तित्वासह कधीकधी अशा असह्य हृदयवेदना अपरिहार्यपणे येतात.

जे. कृष्णमूर्ती ह्यांनी To be is to be related अशी सुंदर व्याख्या दिलेली आहे. वस्तू, व्यक्ती, वास्तू आणि स्थळकाळाशी असलेले आपले नातेसंबंध, त्यांचे अनुभव आणि त्यांच्या स्मृती ह्यांनीच आपलं अस्तित्व सिद्ध होत असतं. एखाद्या वस्तूचा मालक, एखाद्याचा बाप, एखाद्याचा मित्र, एखाद्या गर्दीचा घटक अशी आपली प्रतिक्षणी काहीना काही सापेक्ष ओळख असते. ही नाती जितकी विविध स्वरूपाची असतील तितके आपले अस्तित्व समृद्ध असते असे म्हणता येईल.

मानवी इतिहासातील सर्वाधिक बदल झालेला कालखंड म्हणजे 20 वे शतक असे म्हणता येईल. निसर्ग, सामाजिक व्यवहार, संस्कृती, जीवनशैली ह्या सर्वांमध्ये मुख्यतः तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे क्रांतिकारक बदल झाले. सामाजिक-सांस्कृतिक उत्क्रांतीच्या ह्या पर्वातील त्या बदलांचा वेग अभूतपूर्व होता. कदाचित 21 वे शतक अधिक वेगवान असेल. परंतु अनुभवांच्या जातकुळीमध्ये 20व्या शतकात होती तितकी विविधता असेलच असे नाही. विसाव्या शतकातील पूर्वार्धात जन्मलेल्या आणि अजून हयात असलेल्या व्यक्तीने निसर्ग आणि तंत्रज्ञान ह्यांच्यातील विविधतेचा आणि जीवनशैलीतील बदलांचा जो अनुभव सहजगत्या घेतलेला आहे तसा पुढे क्वचितच घेता येईल.

                  वस्तू, व्यक्ती आणि वास्तूंशी असलेल्या भावनिक गुंतवणुकीचे हृद्य चित्रण हा डॉ. अनिल अवचट ह्यांच्या लेखनाचा एक विशेष आहे. त्यांच्या अशा काही लेखांचे संकलन "जगण्यातील काही'' ह्या त्यांच्या पुस्तकात केलेले आहे. 2005 साली प्रकाशित झालेले हे पुस्तक अजूनही ताजे वाटते. त्यातील लेख तर त्यापूर्वी प्रकाशित झालेले आहेत. विविध स्तरांवर आणि विभिन्न संदर्भांमध्ये 'उपस्थित' राहून जगण्याचा अनुभव घेण्याची कला लेखकाला साधलेली आहे. हे लेखन स्वान्तसुखाय केलेले असो किंवा संपादकांची मागणी पुरविण्यासाठी केलेले असो, वैचारिकतेचा आव न आणणारे आहे. पण तरीही चिंतनाला प्रवृत्त करणारे आहे. मुख्य म्हणजे ह्या सर्वातून 20 व्या शतकातील उत्तरार्धातील मराठी मध्यमवर्गीय जीवनशैलीचा एक दस्तऐवज जाणता- अजाणता तयार झालेला आहे.

व्यवसायाने वैद्यकीय पेशातील डॉक्टर असलेल्या लेखकांचे लेखन बहुधा सरस असते असा माझा अनुभव आहे. त्यांचे लेखन त्यांच्या व्यवसायासंबंधी नसले तरीही सूक्ष्म निरीक्षण आणि अभ्यास करण्याची सवय ह्यामुळे समृद्ध झालेले असते.

संपुष्ट

छांदिष्ट माणसे अनेक आहेत आणि तसेच त्यांचे नानाविध छंदही.  काही छंद संग्रह करण्याचे असतात. काडेपेट्यांपासून पोस्टाची तिकिटे जमवण्यापर्यंत अनेक.

पुस्तकप्रेमींना पुस्तकं जमवण्याचा छंद असणं स्वाभाविकच आहे. हे वेड जसजसं पराकोटीला जायला लागेल तसतशी जुनी पुस्तकं, ठराविक लेखकाची पुस्तकं, ठराविक आवृत्ती आपल्याकडे असल्याचा अभिमान वाटायला लागतो.

संतांनी असंग्रह वृत्ती जोपासण्याची गरज आहे असं कितीही कळकळीनं सांगितलं तरी त्यातून पळवाटा असतातच. ग्रंथसंग्रह करणे हे दासबोधात सत्त्वगुणाचं लक्षण म्हणून सांगितलेलं आहे ह्याचा मीही अधूनमधून आधार घेत असतो.

संग्रह करूनही केला नाही असं म्हणण्याची सोय आता या महाजालामुळे झालेली आहे. पुस्तकाच्या मुखपृष्ठांचा संग्रह करणारी ही साईट पाहिली तेव्हा भरून पावलो असं मला वाटलं. मराठी पुस्तकांच्या वाटेला हे भाग्य कधी येणार याची आता वाट पाहूया. लवकरच एखादी छांदिष्ट व्यक्ती- हवंतर वल्ली म्हणा- मराठी पुस्तकांच्या मुखपृष्ठांचा खजिना महाजालावर हजर करील आणि नुसते तिळा उघड असे म्हटले की खजिन्याची गुहा उघडेल यात मला तिळमात्र शंका नाही.  

पद्मा सहस्त्रबुद्धे यांनी केलेलं माधव आचवलांच्या जास्वंद ह्या पुस्तकाचं मुखपृष्ठ नमुना म्हणून सोबत दिलेलं आहे. मराठीत दलालांपासून अवचटांपर्यंत आणि र. कृ. जोशींपासून अच्युत पालवांपर्यंत उत्तमोत्तम चित्रकारांनी नटवलेली मुखपृष्ठांची समृद्ध दुनिया आहे. पुस्तकाच्या आशयाचा, अंतरंगाचा वेध घेणारी त्यावर समर्थपणे स्वतंत्र भाष्य करणारी अन्वर्थक आणि समर्पक मुखपृष्ठे मराठीत खरोखरच अनंत आहेत.     

नेव्हिल श्यूट च्या पॅन बुक्सच्या एका आवृत्तीत सर्व पुस्तकांची मुखपृष्ठे सुंदर ऑइल पेंटिंग्जची होती. त्यातली बरीचशी मला मिळाली.

जेन ऑस्टिनच्या पुस्तकांच्या पेंग्विन प्रकाशनाने काढलेल्या गिफ्टबॉक्स आवृत्तीत मुखपृष्ठांवर व्हिक्टोरियन स्त्रियांची व्यक्तिचित्रणे आहेत. सुदैवाने ह्या आवृत्तीतील सर्व पुस्तके मी मिळवू शकलो. त्यातले प्राईड अँड प्रेज्युडिस एका मैत्रिणीने निष्काळजीपणे हरवले तेव्हा मी खूप हळहळलो. पूर्वी कुठे नाही तर काळबादेवीच्या न्यू अँड सेकंडहॅंड बुक स्टॉलमध्ये असे काही मिळण्याची आशा होती. आता तीही उरली नाही. 

पेंग्विन (आणि पेलिकन) पुस्तकांची मुखपृष्ठे हा खरंतर स्वतंत्र संशोधनाचा विषय होण्यासही हरकत नाही. अशा निवडक मुखपृष्ठांसाठी हे संकलन अवश्य पहावे.

Offline

निमित्त आहे New York Review of Books चे संपादक रॉबर्ट सिल्व्हर्स ह्यांच्या मुलाखतीचं. एलिझाबेथ हार्डविक ह्यांनी Harper's Magazine मध्ये "The Decline of Book Reviewing" असा निबंध लिहिला आणि त्यातून व्यक्त झालेली चांगल्या परीक्षणांची उणीव पूर्ण करण्यासाठी New York Review of Books ची सुरुवात कशी झाली वगैरे गोष्टी मुलाखतीत वाचल्या. (हार्पर्स मॅगेझिन पूर्वी नेटवर फुकट वाचायला मिळत असे नंतर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या जगातील - तसेच पहिल्या जगातील सुद्धा - फुकट्या वाचकांची चैन त्यांनी बंद करायचं ठरवलेलं दिसतंय. ऍटलांटिक मंथली सुद्धा पूर्वी फुकट वाचता यायचं. नंतर तेही हार्पर्सप्रमाणे बंदिस्त झालं. आता पुन्हा फुकट झालंय! असा बदल का करावा लागला ह्यावर James Fallows नं चांगलं लिहिलंय आणि केविन केलीच्या निबंधाचा संदर्भही दिलाय. पण "फुकट असलं तरी इतक्या मोठ्या संख्येनं "ह्यांच्या"सारख्यांशिवाय वाचतो कोण!" हा साक्षात्कार त्यांना झाला असणार हे आपलं माझं मत. हार्पर्सही हळूहळू येईलच वळणावर.)

मला (माझ्या अल्प कुवतीनुसार) कशा तऱ्हेची परीक्षणं आवडतात यावर एकदा विस्तारानं लिहायचंच आहे. पण परीक्षणवजा काहीतरी पूर्वी लिहिल्याचं आठवलं. मग शोधाशोध केल्यावर मे 1995 ते मे 2003 ह्या काळात उणीपुरी (म्हणजे उणीच) 46 टिपणं (म्हणजे परिच्छेदच ते ) लिहिल्याचा शोध लागला. त्यांना परीक्षणं म्हणायचं धाडस करणं शक्यच नाही. काय वाचलं त्याची त्रोटक यादी आहे ती. मध्येच एखाद्या वाक्यात शेरेबाजी आहे इतकंच. एक उदाहरण खाली देतोय :

 

20.01.97

श्री. पु. भागवत गौरव ग्रंथ श्रोत्रीनं वाचायला दिला. त्यानंच दिलेलं दुर्गा भागवतांचं कदंब अजून पडलेलं आहे. श्रोत्रीची taste चांगली दिसते. त्यानं दिलेलं अहिताग्नि राजवाडे ह्यांचं आत्मचरित्र बरेच दिवस ठेवून मग वाचलं. पुस्तक ताड-फाड, सडेतोड वगैरे आहे. सावरकर, रॅंग्लर परांजपे वगैरे भल्याभल्यांची चंपी त्यात केलेली आहे. स्वतःच्या व्यासंगाची साधना कशी केली हे सांगण्यासाठी हे पुस्तक लिहिल्याचं पुस्तकात लेखकानं वारंवार लिहिलेलं असलं तरी प्रत्यक्षात ही साधना कशी केली ह्याचा बोध पुस्तकातून मला झाला नाही.

सावरकरांचा प्रतिवाद, महात्मा गांधीजींच्या तत्त्वज्ञानाचा समाचार वगैरे गोष्टी वाचायला आवडल्या. (सावरकरांनी त्यांचं उसनं नेलेलं पुस्तक परत केलं नाही हा त्यांच्यावरचा रागही व्यक्त केलेला आहे). मतप्रदर्शन प्रामाणिक असल्यामुळे आणि त्यामागे conviction असल्यामुळे असाही एक दृष्टिकोन म्हणून वाचनीय आहे.

श्री. पु. भागवत गौरव ग्रंथातला ग. रा. कामत ह्यांचा लेख सुंदर आहे. सुनीताबाई देशपांडे ह्यांना श्रीपुंनी लिहिलेली पत्रे हा या ग्रंथातला सर्वात चांगला भाग आहे व त्यामुळे ग्रंथ संग्राह्य झालेला आहे. ग्रंथात राम पटवर्धनांचा लेख हवा होता. डॉ. वसंत पाटणकर आणि प्रा. यास्मिन शेख यांच्या लेखांमध्ये (अपरिहार्यपणे?) पुनरावृत्ती आढळते. डॉ. पाटणकरांचं त्यांनी भेट दिलेलं त्यांचं स्वतःचं पुस्तकही सवडीनं वाचायचंच आहे. तो योग कधी येतो ते पाहू.

बऱ्याच दिवसांनी वाचलं तेव्हा हे फार वाईट आहे असं वाटलं नाही. पुन्हा असा प्रयत्न करण्याचाही मोह झाला. त्या काळात आपण एक offline ब्लॉग लिहीत होतो हे जाणवलं.

NCERT Books

महाराष्ट्रात बहुसंख्य विद्यार्थी राज्यातील एस.एस.सी. बोर्डाच्या परीक्षा देतात पण बऱ्याच शिक्षकांना आणि विद्यार्थ्यांना CBSE म्हणजे केंद्रीय बोर्डासाठी वापरली जाणारी NCERT ने तयार केलेली पुस्तके संदर्भासाठी हवी असतात.

हिंदी आणि इंग्लिश अशा दोन माध्यमांमधून ही पुस्तके उपलब्ध आहेत.

विशेषतः विविध स्पर्धा परीक्षा किंवा प्रज्ञा शोध परीक्षांना बसणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ही पुस्तके लागतात परंतु ही पुस्तके सर्व बुकडेपोंमधून मिळतही नाहीत. सर्व इयत्तांसाठी ही पुस्तके इंटरनेटवर येथे मोफत उपलब्ध आहेत.

चाकोरीबाहेरचं गणित

शालान्त परीक्षा मंडळाने "सोप्या गणिताचा' पर्यायी विषय आणल्याचे आजच पेपरात वाचले. पण सध्या असलेल्या कठीण गणितानेही समाधान न होणारी काही मुले (आणि अर्थातच त्यांचे पालक व शिक्षक ) असतात. अशी मुले गणित अध्यापक मंडळाने घेतलेल्या गणिताच्या बहिःशाल परीक्षांना किंवा देशातील किंवा देशाबाहेरील गणित ऑलिंपियाडला वगैरे बसतात.

ह्या बालगणितींच्या प्रज्ञेला अनेक आव्हानात्मक प्रश्न खुणावत असतात.

"दोन संख्यांच्या चवथ्या घातांची बेरीज 3026 असेल तर खालील प्रश्नांची कारणांसह उत्तरे द्या:

-त्या संख्या किती अंकी आहेत?

-त्या संख्या दोन्ही सम की दोन्ही विषम किंवा एक सम आणि एक विषम अशा आहेत?

- त्या संख्या कोणत्या?''

अशा प्रश्नांची तर्काधिष्ठित उत्तरे कशी द्यावी ह्याचे मार्गदर्शन करणारी "गणितातील चाकोरीबाहेरील वाटा' ही श्री. वा. के. वाड ह्यांची उत्तम मराठी पुस्तिका (ISBN-81-7424-043-8) आहे.

गणितासाठी चांगलं काय? इंग्लिश की सेमी-इंग्लिश? वैदिक गणित की जपानी पद्धत की चिनी पद्धत असले प्रश्न ह्या पातळीवर आपोआपच निरर्थक ठरतात. कोणत्या आणि किती विद्यार्थ्यांनी ह्या फंदात पडावे हा चर्चेचा विषय असू शकतो. पण गणिताचे शिक्षक म्हणविणाऱ्या सर्वजणांनी मात्र अशा पातळीवरील गणितीय प्रश्नांशी अवश्य झट्या घ्याव्यात.

नाळ तोडावी लागते

'There's another general consideration that I think you should think about before setting out to declutter books: what kind of library do you want to have? This is a question that you obviously need to answer in terms of size, but also, I think, in terms of philosophy. I'm fine with a much larger number of unread than read books, because I want a library that is full of possiblities.''

पुस्तकांच्या संग्रहाला आवर कसा घालायचा हा प्रत्येक पुस्तकप्रेमीला भेडसावणारा प्रश्न असतो. काही पुस्तकं संग्रहातून काढून टाकणं भाग असतं पण ती "चांगल्या घरी पडावीत' असंही वाटत असतं. असंग्रहाचं महत्त्व कळत असतं पण वळत नाही. ह्या प्रश्नावरची अत्यंत वाचनीय चर्चा येथे वाचायला मिळेल. वर दिलेला परिच्छेद ह्या चर्चेतलाच आहे.

पुस्तकचौर्य आणि मनाचं औदार्य

पुस्तकं चोरणं हा चोरीचा प्रकार वरकरणी शिष्टसंमत नसला तरी आवडीची पुस्तकं ढापण्याच्या मोह भल्याभल्यांना होतो. चोरणाऱ्यानं पुस्तकांची काळजी घेतली तर ठीक नाहीतर ती पुस्तकं रद्दीत जाण्यासारखं दुसरं पाप नाही. धर्मवेडापायी वाचनालये जाळणारे लुटारू आपल्या देशाने पाहिलेले आहेत. पण पेरू देशाचे लोक त्यामानाने सुदैवी दिसतात. 120 वर्षांपूर्वी त्यांची पुस्तके चिली देशातील सैनिकांनी पळवली.

पण ही कथा तिथेच थांबत नाही. 120 वर्षे जतन करून ही पुस्तके आता चिली देशाने पेरूला परत केली आहेत !

त्यामागचं कारण राजकीय आहे. दोन्ही देशांमधील सरकारांना वैमनस्य कमी करायचं आहे. त्यासाठी ही प्रतीकात्मक कृती होती. कारण काहीही असलं तरी अशी आश्चर्यकारक गोष्ट घडू शकते याचंच अप्रूप पुस्तकप्रेमींना वाटतंय.

सविस्तर माहितीसाठी ही बातमी वाचा.

Future of the book

"We are in the midst of a historic "upload," a frenetic rush to transfer the vast wealth of analog culture to the digital domain.''

सारं काही डिजिटल झाल्यावर पुस्तकाचं काय होणार हा पुस्तकप्रेमींना भेडसावणारा प्रश्न आहे. खरं म्हणजे आपल्या संस्कृतीचं काय होणार ह्या प्रश्नाचाच हा एक उपप्रश्न आहे. ह्या digitalisation मध्ये आपल्या संस्कृतीची बलस्थानं नष्ट होऊ नयेत असं काही जणाना वाटतंय म्हणूनच ही प्रक्रिया डोळसपणे करण्यावर त्यांचा कटाक्ष आहे.

रिअली मॉडर्न लायब्ररी हा असाच एक प्रयत्न आहे. ह्या साईटवर जाऊन त्याची प्रत्यक्ष माहिती करून घ्या. पुढील परिच्छेद वाचल्यावर ह्या प्रकल्पामागील दृष्टिकोन अधिक स्पष्ट होईल

" if it's assumed that form and content are inextricably linked, what happens when we take a book and render it on a dynamic electronic screen rather than bound paper? same question for movies which move from the large theatrical presentation to the intimacy of the personal screen. interestingly the "old" analog forms aren't as singular as they might seem. books are read silently alone or out loud in public; music is played live and listened to on recordings. a recording of a Beethoven symphony on ten 78rpm discs presents quite a different experience than listening to it on an iPod with random access. from this perspective how do we define the essence of a work which needs to be respected and protected in the act of re-presentation? "